کد خبر : 52169 تاریخ : 1405/6/10 - 22:08
«امتیاز» روند اصلاح ناترازی گاز در زمستان پیش رو را بررسی می‌کند؛ عبور دولت از «عرضه‌محوری» به «مدیریت تقاضا»

️ مینا نوروزی
آمارها نشان می‌دهد بخش انرژی پیش از جنگ نیز با کسری قابل توجهی روبه‌رو بود. در حوزه سوخت‌های مایع، ظرفیت عرضه بنزین حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز برآورد می‌شود، در حالی که مصرف روزانه از مرز ۱۳۰ میلیون لیتر عبور کرده است. همین شکاف سبب شد ایران که سال‌ها صادرکننده بنزین بود، از سال ۱۴۰۲ دوباره به واردات این فرآورده روی بیاورد. در تعطیلات نوروز و شهریور نیز مصرف معمولاً حدود ۱۰ درصد بیشتر از میانگین سالانه افزایش پیدا می‌کند و مدیریت عرضه را دشوارتر می‌سازد.در بخش گازوئیل نیز رشد حمل‌ونقل، توسعه فعالیت‌های صنعتی و افزایش تقاضا باعث شده مصرف از ظرفیت عرضه پیشی بگیرد و بخشی از نیاز کشور از طریق مدیریت مصرف و واردات جبران شود. همزمان، شبکه برق در سال‌های اخیر با کمبود تولید در فصل گرم مواجه بوده و برآوردها از ناترازی ۲۰ تا ۳۰ هزار مگاواتی در روزهای اوج مصرف حکایت دارد.
اما در میان همه حامل‌های انرژی، گاز طبیعی جایگاه متفاوتی دارد. بیش از ۷۰ درصد گاز کشور از میدان مشترک پارس جنوبی تأمین می‌شود؛ میدانی که با افت طبیعی فشار مخزن روبه‌روست و در صورت تأخیر در اجرای طرح‌های نگهداشت تولید و فشارافزایی، ظرفیت تولید آن در سال‌های آینده کاهش خواهد یافت.در کنار این مسئله، رشد مصرف خانگی، توسعه شبکه گازرسانی و افزایش تقاضای صنایع باعث شده فاصله میان عرضه و تقاضا هر سال بیشتر شود. برآوردها نشان می‌دهد کسری متوسط روزانه گاز در طول سال حدود ۵۰ میلیون مترمکعب است، اما این شکاف در زمستان و همزمان با افزایش مصرف بخش خانگی، به ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد.تاکنون این کسری عمدتاً با محدود کردن گاز صنایع، استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها و اعمال محدودیت برای برخی مشترکان بزرگ مدیریت شده است؛ راهکاری که اگرچه از قطع گسترده گاز خانگی جلوگیری کرده، اما هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی قابل توجهی برای صنایع، نیروگاه‌ها و شهرهای اطراف آنها به همراه داشته است.
جور ناترازی گاز باز هم بر دوش صنایع
هم زمان با نزدیک شدن به نیمه دوم سال نگرانی‌ها در مورد تأمین گاز صنایع و نیروگاه هم شروع شده؛ کارشناسان می‌گویند امسال حدود ۳۵۰ میلیون مترمکعب تانرازی گازی خواهیم داشت.
با نزدیک شدن به نیمه دوم سال نگرانی‌ها هم بیشتر شده است. کارشناسان مدعی اند که زمستان سختی در راه است چرا که بخشی از ظرفیت تولید گاز کشور به دلیل حملات دشمن از دست رفته و از سوی دیگر تقاضای بخش خانگی هم احتمالا نسبت به سال گذشته بیشتر باشد. در چنین شرایطی تأمین گاز واحدهای صنعتی و نیروگاهی با اما و اگر مواجه شده است. مسئولین صنعت برق البته مدعی اند که حدود ۸۵ درصد ذخایر نیروگاهی از همین حالا تکمیل شده و امیدوارند که مشکلی از این جهت پیش نیاید اما احتمال بروز خاموشی در زمستان امسال به خصوص برای صنایع خیلی هم دور از انتظار نیست. در صنعت پتروشیمی اما نگرانی‌ها بیشتر است.
علی ربانی مدیر بهینه‌سازی مصرف انرژی شرکت ملی صنایع پتروشیمی می‌گوید وضعیت تولید و صادرات پتروشیمی‌ها به طول کامل به تأمین خوراک و مسئله ناترازی گاز بستگی دارد.
درپیک سال گذشته حدود ۸۶۰ میلیون مترمکعب گاز به شبکه تزریق شد و در اوج مصرف ۲۵۰ الی ۳۰۰ میلیون مترمکعب کسری داشتیم. احتمال می‌رود که حتی امسال شرایط سخت تری را نسبت به سال گذشته داشته باشیم؛ چراکه ظرفیت از دست رفته در جنگ حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. با این اوصاف میزان ناترازی را در اوج مصرف به حدود ۳۵۰ میلیون متر مکعب خواهد رسید
به گفته او، درپیک سال گذشته چیزی حدود ۸۶۰ میلیون مترمکعب گاز به شبکه تزریق شد و در اوج مصرف حدود ۲۵۰ الی ۳۰۰ میلیون مترمکعب کسری داشتیم. احتمال می‌رود که حتی امسال شرایط سخت تری را نسبت به سال گذشته داشته باشیم؛ چراکه ظرفیت از دست رفته(با فرض بازگشت ۱۰۰ میلیون متر مکعب از تولید آسیب دیده تا پیک مصرف) در جنگ حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. با این اوصاف می‌توان ادعا کرد که میزان ناترازی را در اوج مصرف به حدود ۳۵۰ میلیون متر مکعب خواهد رسید.
این مقام مسئول در صنعت پتروشیمی ادامه داد: البته هنوز دولت اعلام نکرده که این افزایش کسری قرار است که چگونه جبران شود اما پیش بینی می‌شود که گاز رسانی به نیروگاه‌ها و صنایع با محدودیت بیشتری مواجه شود و این بخش‌ها در نهایت جور افزایش ناترازی را بکشند که نتیجه آن نیز بر سفره همه خانوارهای ایرانی منعکس خواهد شد.
صرفه جویی صرفاً یک انتخاب نیست
ایران در تولید گاز نیز در میان کشورهای اصلی جهان قرار دارد. بر اساس Statistical Review of World Energy، تولید جهانی گاز در سال ۲۰۲۴ به چهارهزارو ‌۱۲۴ میلیارد مترمکعب رسید و آمریکا، روسیه، ایران و چین چهار تولیدکننده بزرگ بودند. سهم این چهار کشور روی‌ هم ۵۳ درصد تولید جهان بود که رقم بسیار بالایی است. با این اوصاف نمی‌توان ادعا کرد که مشکل امروز ناترازی گاز تنها به بخش تولید مربوط می‌شود و دولت باید تنها و تنها به دنبال افزایش ظرفیت تولید باشد. این همان نکته‌ای است که کارشناسان حوزه انرژی نیز بدان تاکید کرده و مدعی اند که مدیریت مصرف یک نه یک انتخاب بلکه این الزام است.
آرش نجفی کارشناس انرژی و رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران در اینباره می‌گوید: اصلا مصلحت ما صرفا افزایش تولید نیست؛ اینکه تصور کنیم با افزایش تولید می‌توانیم این مشکل را حل کنیم و به دنبال جذب سرمایه برای این کار باشیم، تا نیاز کشور را تأمین کنیم، تأکید دارم که به مصلحت کشور نیست. چراکه لازم است هم‌زمان با افزایش تولید، بهره‌وری مصرف انرژی ساختارهای تولید را ارتقا دهیم. درواقع ما باید برای افزایش راندمان و کاهش مصرف انرژی اقدامات جدی داشته باشیم.
اصلا مصلحت ما صرفا افزایش تولید نیست؛ اینکه تصور کنیم با افزایش تولید می‌توانیم این مشکل را حل کنیم و به دنبال جذب سرمایه برای این کار باشیم، تا نیاز کشور را تأمین کنیم، تأکید دارم که به مصلحت کشور نیست. چراکه لازم است هم‌زمان با افزایش تولید، بهره‌وری مصرف انرژی ساختارهای تولید را ارتقا دهیم
این فعال اقتصادی در ادامه گفت: در حال حاضر می‌توانیم کمبود گاز کشور را با اصلاح ساختاری و بهبود راندمان سیستم گرمایشی و سرمایشی کشور برطرف کنیم. تفاوت مصرف انرژی در روزهای گرم و روزهای سرد سال ناشی از استفاده از سیستم‌های گرمایشی یا سرمایشی است که نیاز ساختمان و منازل را تأمین می‌کند.
به گفته رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، در زمینه سیستم‌های گرمایشی، گاز مصرفی این حوزه نزدیک به ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب است که صرفا برای تأمین گرمایش خانگی استفاده می‌شود. حال اگر در این شرایط، تغییر مصرف ایجاد کنیم، تفاوت قابل تأملی ایجاد می‌شود. مثلا ۲۱ میلیون بخاری گازی موجود در کشور را با بخاری گرید A معاوضه کنیم. همین اقدام ساده به‌راحتی می‌تواند حدود صد میلیون مترمکعب در مصرف گاز کشور صرفه‌جویی کند.
تورم کالایی در راه است؟
در نهایت، عبور از زمستان پیش رو مستلزم یک تغییر پارادایم اساسی در حکمرانی انرژی است؛ عبور از رویکرد «عرضه‌محور» و حرکت به سمت «مدیریت تقاضا». مادامی که قیمت‌گذاری انرژی در بخش خانگی، انگیزه‌ای برای کاهش مصرف ایجاد نکند و استانداردهای مصرف در تجهیزات گرمایشی و ساختمان‌سازی به مرحله اجرا نرسد، تمامی فشارهای ناشی از ناترازی بر دوش صنایع و نیروگاه‌ها خواهد بود.
برای جلوگیری از فلج شدن صنایع در ماه‌های پیش رو، دولت باید در کنار اولویت‌بندی تأمین گاز نیروگاه‌ها، برنامه‌ای فوری برای بهینه‌سازی مصرف در بخش ساختمان و نوسازی تجهیزات حرارتی تدوین کند، چرا که تداوم وضع موجود نه تنها تولید صنعتی را با چالش مواجه می‌کند، بلکه می‌تواند تورم ناشی از کاهش عرضه کالا را در ماه‌های آینده به بازار تحمیل کند.
راهکارهایی برای عبور از زمستان پیش رو
اگرچه بخشی از ناترازی انرژی به کاهش ظرفیت تولید بازمی‌گردد، اما ارزیابی‌های کارشناسی نشان می‌دهد همه راه‌حل‌ها در افزایش تولید خلاصه نمی‌شود. دست‌کم در کوتاه‌مدت، سرعت اجرای طرح‌های جدید با سرعت رشد مصرف همخوانی ندارد و به همین دلیل، مدیریت تقاضا نخستین و در دسترس‌ترین ابزار برای کاهش فشار بر شبکه گاز است.برآوردها نشان می‌دهد با تحقق ۱۰ درصد صرفه‌جویی در مصرف گاز، روزانه حدود ۷۰ میلیون مترمکعب از تقاضا کاسته می‌شود؛ رقمی که تقریباً معادل تولید یک فاز بزرگ پارس جنوبی است. اصلاح الگوی مصرف، افزایش آگاهی عمومی و اجرای سیاست‌های تشویقی می‌تواند دستیابی به این میزان صرفه‌جویی را ممکن کند.
در یک سناریوی «حداکثری»، کاهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی مصرف می‌تواند روزانه بین ۲۱۰ تا ۲۸۰ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی ایجاد کند. با این حال، تحقق چنین سطحی از کاهش مصرف در کوتاه‌مدت دشوار است و به تغییر گسترده در تجهیزات گرمایشی، عایق‌بندی ساختمان‌ها، تعرفه‌ها و رفتار مصرفی خانوارها نیاز دارد.البته مدیریت مصرف نیز الزاماً به معنای کاهش رفاه خانوارها نیست. بخش قابل توجهی از مصرف فعلی ناشی از پایین بودن بهره‌وری ساختمان‌ها، تجهیزات گرمایشی و الگوی مصرف است. اصلاح تعرفه‌ها، توسعه بازار بهینه‌سازی انرژی و ایجاد مشوق برای کاهش مصرف می‌تواند بدون افت محسوس سطح رفاه، بخشی از تقاضای گاز را کنترل کند.در کنار مدیریت مصرف، استفاده از سایر حامل‌های انرژی نیز می‌تواند بخشی از فشار وارد بر شبکه گاز را کاهش دهد. یکی از این گزینه‌ها، بهره‌گیری از ظرفیت مازاد شبکه برق در فصل زمستان است.
برخلاف تابستان که مصرف برق به اوج می‌رسد، در ماه‌های سرد بخشی از ظرفیت نیروگاه‌ها بلااستفاده می‌ماند. استفاده از تجهیزات گرمایشی برقی با راندمان بالا، در صورت تأمین تجهیزات و اعمال سیاست‌های تشویقی، می‌تواند معادل حدود ۷۵ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در روز از نیاز بخش گرمایش بکاهد.گاز مایع یا LPG نیز از دیگر گزینه‌هایی است که می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از کمبود گاز را جبران کند. برآوردها نشان می‌دهد با مدیریت عرضه این حامل، امکان جایگزینی معادل حدود ۳۲ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در روز وجود دارد. استفاده از LPG و دیگر سوخت‌های جایگزین در برخی بخش‌ها به تأمین تجهیزات، توزیع ایمن و تمهیدات اجرایی نیاز دارد، اما در روزهای اوج مصرف می‌تواند یکی از ابزارهای مدیریت ناترازی باشد.گزارش مرکز توسعه پایدار انرژی همچنین بر نقش دیپلماسی انرژی تأکید دارد.
استفاده از ظرفیت واردات گاز از کشورهای همسایه، به‌ویژه ترکمنستان، از گزینه‌هایی است که می‌تواند بخشی از نیاز زمستان را پوشش دهد. اگرچه این مسیر با ملاحظات سیاسی، تجاری و قراردادی همراه است، اما زیرساخت‌های لازم برای افزایش واردات وجود دارد و در صورت فراهم شدن شرایط، ظرفیت واردات می‌تواند به حدود ۴۰ میلیون مترمکعب در روز برسد.از سوی دیگر، سرعت گرفتن طرح‌های جمع‌آوری گازهای مشعل نیز می‌تواند بخشی از کسری را جبران کند. وزارت نفت در سال گذشته قراردادهایی برای جمع‌آوری گازهای همراه نفت منعقد کرده است و در صورت پیشرفت این طرح‌ها، امکان تزریق حدود ۲۰ میلیون مترمکعب گاز در روز به شبکه سراسری تا پایان سال وجود خواهد داشت.
این ظرفیت به‌تنهایی پاسخ‌گوی ناترازی نیست، اما در کنار دیگر اقدامات نقش قابل توجهی در کاهش فشار بر شبکه ایفا می‌کند.یکی دیگر از اولویت‌های فوری، بازسازی پالایشگاه‌های گازی آسیب‌دیده است. اگر دست‌کم یکی از این پالایشگاه‌ها پیش از آغاز فصل سرما دوباره وارد مدار تولید شود، بخشی از کاهش ظرفیت عرضه جبران خواهد شد. تحقق این هدف مستلزم تأمین سریع منابع مالی، تصمیم‌گیری به‌موقع و اجرای فشرده عملیات بازسازی است؛ زیرا بازسازی چنین تأسیساتی در شرایط عادی نیز زمان‌بر است. بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده، مدیریت مصرف، استفاده هدفمند از برق و LPG و افزایش واردات، راهکارهای فوری‌تر برای زمستان پیش رو هستند. در مقابل، جمع‌آوری گازهای مشعل، بهینه‌سازی مصرف در ساختمان‌ها و اجرای طرح‌های فشارافزایی پارس جنوبی، مسیرهای میان‌مدت برای کاهش ریشه‌ای کسری گاز در زمستان امسال به شمار می‌روند. اگر این اقدامات همزمان و با اولویت‌بندی مناسب دنبال شوند، می‌توان امیدوار بود زمستان پیش رو با کمترین تبعات برای بخش خانگی و تولید سپری شود. در غیر این صورت، ناترازی گاز همچنان مهم‌ترین چالش پیش روی اقتصاد انرژی کشور باقی خواهد ماند.