ما اغلب تاریخ را در نگاه به جایگاهی میخوانیم که قدرت در آن مستقر است. میپرسیم حاکم که بود، فرمانروایی در دست چه کسی بود، و آن که بر دیگری پیروز شد که بود. با این ترتیب، تجربههای غیر حاکمیتی از تاریخ بیرون میمانند. زنان در زندگی حضور داشتهاند، اما زندگی آنها کمتر به معیار فهم جامعه تبدیل شده است. در نتیجه، تصویری که از جهان ساختهایم، به اندازهی خود جهان گسترده نیست. فاطمه را نمیتوان فقط از نسبتش با مردان پیرامونش شناخت. در اختلافی که پس از درگذشت پیامبر پدید آمد، او خود سخن گفت. خطبهی فدکیهی او، صرف نظر از اختلاف نظرها دربارهی جزئیات نقل تاریخی، نشان میدهد که در سنت اسلامی چه تصویری از این حضور باقی مانده است. زنی دربارهی حق سخن میگوید، استدلال میکند، گذشته را به یاد میآورد، و تصمیم سیاسی زمانهاش را به پرسش میگیرد. او موضوع گفتوگو نیست؛ یکی از آنها است که گفتوگو را شکل میدهند. اما اگر از این حضور فقط اعتراض سیاسی را ببینیم، باز چیزی را از دست دادهایم. فاطمه مادری میکند، خانواده میسازد، مراقبت میکند، و پیوندهای انسانی را زنده نگه میدارد. این کارها در برابر حضور اجتماعی او نیستند. بخشی از زندگی هستند. تجربه مراقبت، درکی از نیاز، رنج، وابستگی، و مسئولیت پدید میآورد که با دستور دادن و فرمان بردن به دست نمیآید. جامعهای که این شناخت را به خانه محدود میکند، خود را از آن محروم کرده. در زندگی فاطمه، مهربانی با اعتراض ناسازگار نیست. کسی که از دیگری مراقبت میکند، میتواند در برابر قدرت نیز بایستد. کسی که به پیوندهای انسانی اهمیت میدهد، لازم نیست از داوری دربارهی بیعدالتی چشم بپوشد. ما این ویژگیها را گاهی چنان از یکدیگر جدا کردهایم که انگار انسان باید میان مراقبت و مقاومت یکی را انتخاب کند. حضور فاطمه نشان میدهد چنین انتخابی الزامی نیست.