امسال اما شرایط نسبت به زمستانهای گذشته پیچیدهتر شده است. آسیبدیدگی بخشی از تأسیسات فرآورش و تولید گاز در جریان حملات نظامی اسفندماه ۱۴۰۴، بخشی از ظرفیت تولید کشور را از مدار خارج کرده و به مشکلات ساختاری گذشته افزوده است. بر اساس اظهارات مدیران شرکت ملی گاز، از حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانهای که در جریان این حملات آسیب دیده، تاکنون نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب بازیابی شده و حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب همچنان خارج از دسترس قرار دارد. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا کشور میتواند زمستان پیشرو را بدون اختلال جدی در تأمین گاز پشت سر بگذارد؟ پاسخ به این پرسش به چند عامل بستگی دارد: سرعت بازسازی تأسیسات آسیبدیده، شدت سرمای زمستان، مدیریت مصرف خانگی، تأمین سوخت جایگزین برای نیروگاهها و صنایع و امکان افزایش واردات گاز از کشورهای همسایه. وضعیت تولید؛ ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت همچنان خارج از مدار مهمترین مسئله در سمت عرضه گاز، کاهش ظرفیت تولید و فرآورش پس از آسیبدیدگی تأسیسات است. بر اساس اظهارات مسئولان شرکت ملی گاز، حملات ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ به چهار تأسیسات پالایشی و فرآورشی کشور، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه تولید و تحویل گاز را تحت تأثیر قرار داد. با تلاش نیروهای صنعت نفت و گاز، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیبدیده بازگشته است؛ اما ۱۳۰ میلیون مترمکعب همچنان از دسترس خارج است. این کاهش ظرفیت در شرایطی اتفاق افتاده که کشور حتی پیش از این حوادث نیز در روزهای سرد سال با فاصله قابل توجه میان عرضه و تقاضای گاز مواجه بود. اهمیت این مسئله از آن جهت است که افزایش تولید گاز در کوتاهمدت کار سادهای نیست. بازسازی تأسیسات فرآورش، تأمین تجهیزات تخصصی، تعمیر خطوط و راهاندازی مجدد واحدهای آسیبدیده، به زمان و منابع مالی قابل توجهی نیاز دارد. بنابراین، حتی اگر بخش دیگری از ظرفیت آسیبدیده تا میانه زمستان به مدار بازگردد، نمیتوان انتظار داشت تمام مشکلات تأمین گاز برطرف شود. سمت تقاضا؛ مصرف خانگی تعیینکننده معادله زمستان در کنار محدودیت تولید، رشد مصرف گاز نیز یکی از عوامل اصلی تشدید ناترازی است. ایران از جمله کشورهایی است که سهم گاز طبیعی در سبد انرژی آن بسیار بالاست. گاز در بخش خانگی و تجاری، صنایع، نیروگاهها و بسیاری از فعالیتهای اقتصادی مورد استفاده قرار میگیرد. این وابستگی گسترده باعث میشود افزایش مصرف در یک بخش، بر امکان تأمین گاز سایر بخشها اثر بگذارد. بر اساس اظهارات سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در ۷ آبان ۱۴۰۵، در پنج روز منتهی به آن تاریخ، مصرف گاز بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء حدود ۷۰ میلیون مترمکعب افزایش یافته که معادل رشد ۳۰ درصدی اعلام شده است. وی همچنین گفته است که در روزهای اوج مصرف، به ازای هر یک درجه کاهش دمای هوا، حدود ۲۵ میلیون مترمکعب به مصرف روزانه گاز کشور افزوده میشود. این آمار نشان میدهد که شرایط جوی میتواند نقش تعیینکنندهای در وضعیت شبکه گاز داشته باشد. در زمستانهای سرد، افزایش مصرف گرمایشی خانوارها ممکن است بخش قابل توجهی از ظرفیت موجود را به خود اختصاص دهد و در نتیجه، سهم صنایع و نیروگاهها کاهش یابد. نکته مهم آن است که مسئله مصرف گاز تنها به تعداد مشترکان مربوط نیست؛ کیفیت ساختمانها، عایقبندی، راندمان وسایل گرمایشی، تعرفهها و الگوی مصرف خانوارها نیز در این زمینه مؤثرند. احتمال تنش گازی در ۱۱ استان یکی از مهمترین هشدارهای رسمی در روزهای اخیر، احتمال بروز تنش در تأمین گاز ۱۱ استان کشور است. بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت ملی گاز، استانهای مازندران، گلستان و خراسان شمالی در موقعیت دشوارتری قرار دارند. همچنین در بخشهایی از استانهای تهران، البرز، سمنان، کرمان، اصفهان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، کردستان و خراسان رضوی احتمال بروز محدودیت یا تنش در شبکه وجود دارد. این وضعیت تا حد زیادی به جغرافیای شبکه انتقال گاز مربوط است. بخش عمده تولید گاز کشور در جنوب قرار دارد و انتقال آن به مناطق شمالی و شمالشرقی نیازمند ظرفیت کافی خطوط لوله و ایستگاههای تقویت فشار است.سناریوی دوم: زمستان سرد با تداوم محدودیت تولید سناریوی پرریسک - افزایش شدید تقاضای خانگی - باقی ماندن بخشی از ظرفیت تولید خارج از مدار - محدودیت گاز صنایع و نیروگاهها - افزایش استفاده از سوخت مایع در این وضعیت، احتمال افت تولید صنایع انرژیبر و بروز تنش در مناطق شمالی و شمالشرقی افزایش مییابد. سناریوی سوم: سرمای شدید همراه با تأخیر در بازسازی شرایط بحرانی - افزایش جهشی مصرف گاز - تشدید محدودیت در انتقال و توزیع - فشار بیشتر بر تأمین گاز نیروگاهها و صنایع - احتمال بروز اختلالهای موضعی در شبکه در این سناریو، حتی ذخایر سوخت جایگزین و واردات محدود نیز ممکن است برای جبران کامل کمبود کافی نباشند. برآیند این سناریوها نشان میدهد که تأمین گاز در زمستان ۱۴۰۵ بیش از هر چیز به مدیریت تقاضا و سرعت بازگشت ظرفیتهای آسیبدیده وابسته است. در حال حاضر، نمیتوان با اطمینان از وقوع قطع گسترده گاز خانوارها سخن گفت؛ اما هشدار رسمی درباره احتمال تنش در برخی استانها و محدودیت صنایع را نیز نباید نادیده گرفت. زمستان دشوار، اما قابل مدیریت چشمانداز تأمین گاز در زمستان ۱۴۰۵ با توجه به کاهش ظرفیت تولید، ناترازی ساختاری و احتمال افزایش مصرف در روزهای سرد، با ریسک قابل توجهی همراه است. باقی ماندن حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیبدیده خارج از مدار، مسئلهای نیست که بتوان آثار آن را صرفاً با توصیه به صرفهجویی نادیده گرفت. در مقابل، بازگشت بخشی از ظرفیت تولید، ذخیرهسازی سوخت مایع برای نیروگاهها، اقدامات مربوط به تقویت شبکه انتقال و امکان همکاری گازی با کشورهای همسایه، ظرفیتهایی هستند که میتوانند به مدیریت شرایط کمک کنند. با این حال، به نظر میرسد در صورت سرمای شدید، صنایع انرژیبر همچنان نخستین بخشهایی باشند که هزینه محدودیت گاز را متحمل میشوند. این مسئله میتواند بر تولید، صادرات، اشتغال و درآمد بنگاههای اقتصادی اثر بگذارد.به همین دلیل، حتی اگر میزان تولید ملی در سطح قابل قبولی قرار داشته باشد، برخی مناطق ممکن است به دلیل محدودیت انتقال و افت فشار شبکه با مشکل مواجه شوند. مدیرعامل شرکت ملی گاز همچنین تأکید کرده است که کاهش مصرف در استانهای تهران، البرز و سمنان میتواند به پایداری شبکه گاز در مناطق شمالی کمک کند. اولویتبندی مصرف؛ خانوارها در اولویت، صنایع در معرض محدودیت در شرایط کمبود گاز، دولت معمولاً تلاش میکند ابتدا مصرف خانگی و تجاری را تأمین کند و محدودیتها را به بخشهای صنعتی و نیروگاهی منتقل کند. این سیاست اگرچه از نظر حفظ گرمایش منازل قابل درک است، اما هزینه اقتصادی قابل توجهی دارد. صنایع فولاد، پتروشیمی، سیمان، کاشی و سرامیک و سایر واحدهای انرژیبر، برای ادامه فعالیت به تأمین مستمر انرژی نیاز دارند. محدودیت گاز این واحدها میتواند پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد: - کاهش ظرفیت تولید و افت بهرهبرداری از کارخانهها؛ - افزایش هزینه تمامشده محصولات؛ - تأخیر در تحویل سفارشها و تعهدات صادراتی؛ - کاهش درآمد ارزی و مالیاتی؛ - فشار بر اشتغال و زنجیره تأمین صنایع. از سوی دیگر، محدودیت گاز نیروگاهها نیز میتواند آنها را به استفاده بیشتر از سوخت مایع مانند گازوئیل و مازوت سوق دهد. این موضوع ممکن است در کوتاهمدت به حفظ تولید برق کمک کند، اما در صورت استفاده گسترده از سوختهای آلاینده، کیفیت هوای شهرها را تحت تأثیر قرار میدهد. بنابراین، مسئله اصلی فقط تأمین گاز خانوارها نیست؛ بلکه مدیریت تعارض میان نیازهای خانگی، صنعتی و نیروگاهی است. ذخایر سوخت جایگزین؛ راهکار کوتاهمدت برای عبور از زمستان یکی از ابزارهای دولت برای مدیریت ناترازی گاز، استفاده از سوخت مایع در نیروگاههاست. بر اساس گزارش منتشرشده از سوی انجمن مطالعات NIAC در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، محمدصادق عظیمیفر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، از ذخیرهسازی حدود ۳.۲ میلیارد لیتر سوخت مایع برای نیروگاهها خبر داده است. این میزان حدود ۲۵ درصد بیشتر از سال گذشته اعلام شده است. این ذخایر میتواند بخشی از فشار ناشی از کمبود گاز را از شبکه سراسری کاهش دهد؛ زیرا نیروگاهها در دوره اوج مصرف خانگی قادر خواهند بود بخشی از نیاز خود را از طریق سوخت جایگزین تأمین کنند. با این حال، چند محدودیت وجود دارد: 1. همه نیروگاهها امکان استفاده یکسان از سوخت جایگزین را ندارند. 2. انتقال و توزیع سوخت مایع در مقیاس گسترده به ظرفیت لجستیکی و حملونقل نیاز دارد. 3. افزایش مصرف گازوئیل و مازوت میتواند آلودگی هوا را تشدید کند. 4. استفاده از ذخایر سوخت، راهکار موقتی است و جایگزین اصلاح ساختار تولید و مصرف گاز نمیشود. در نتیجه، ذخیرهسازی سوخت دوم را باید یک ابزار مدیریت بحران دانست، نه راهحل پایدار ناترازی انرژی. واردات گاز؛ آیا همسایگان میتوانند به کمک ایران بیایند؟ یکی از گزینههای مطرح برای تقویت عرضه گاز، افزایش واردات از کشورهای همسایه است. در این زمینه، ترکمنستان، روسیه و جمهوری آذربایجان از اهمیت بیشتری برخوردارند. ترکمنستان: به دلیل وجود خطوط انتقال و سابقه همکاری گازی، این کشور میتواند در تأمین گاز مناطق شمالی و شمالشرقی ایران نقش داشته باشد. نزدیکی جغرافیایی و امکان استفاده از سازوکارهای سوآپ نیز از مزیتهای این مسیر است. روسیه: توافقها و تفاهمهای اعلامشده درباره واردات گاز روسیه ظرفیت مهمی برای همکاری بلندمدت محسوب میشوند. با این حال، تفاهم اولیه برای واردات سالانه تا ۵۵ میلیارد مترمکعب گاز به معنای آغاز تحویل این میزان گاز نیست. تحقق آن به قرارداد تجاری نهایی، زیرساخت انتقال و هماهنگی منطقهای نیاز دارد. جمهوری آذربایجان: این کشور نیز به واسطه ارتباطات گازی موجود و تجربه سوآپ میتواند در تأمین بخشی از نیاز مناطق شمالی مؤثر باشد. با این حال، بررسیهای منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۶ نشان میدهد که هنوز شواهد قطعی از توافق جدیدی که بتواند حجم قابل توجهی از گاز وارداتی را برای زمستان جاری تضمین کند، در دست نیست. بنابراین، نباید واردات احتمالی را در محاسبات تأمین گاز بهعنوان یک منبع قطعی در نظر گرفت. چشمانداز تأمین گاز؛ سه سناریو برای زمستان ۱۴۰۵ با توجه به اطلاعات موجود، میتوان سه سناریوی اصلی را برای وضعیت گاز در زمستان پیشرو در نظر گرفت. این سناریوها پیشبینی قطعی نیستند، بلکه تحلیلهایی بر اساس وضعیت تولید، مصرف و اقدامات اعلامشده هستند. سناریوی اول: زمستان معتدل و مدیریت موفق مصرف شرایط مساعدتر - تداوم روند بازسازی تأسیسات آسیبدیده - افزایش واردات یا سوآپ گاز در صورت نهایی شدن توافقها - کنترل مصرف خانگی و تجاری - استفاده از ذخایر سوخت جایگزین برای نیروگاهها در این وضعیت، احتمال محدودیت گسترده کاهش مییابد و فشار اصلی بر شبکه در روزهای سرد متمرکز خواهد بود.