کد خبر : 83941 تاریخ : 1405/8/19 - 20:40
هوای زابل در حسرت هامون یک صبح تابستانی در زابل را تصور کنید. آفتاب هنوز بالا نیامده، اما آسمان از قبل رنگ باخته است؛ نه آبی، نه خاکستری، یک رنگ نامشخصِ خاکی که نفس‌کشیدن را سخت می‌کند. مردم زابل سال‌هاست با این صبح‌ها زندگی می‌کنند. این شهر یک دهه پیش لقب «آلوده‌ترین شهر جهان» را گرفت و از آن زمان تا حالا، گرچه اولین نیست ولی از فهرست آلوده‌ترین شهرها، بیرون نیامده است. حالا یک گروه پژوهشی توانسته با زبان دقیق‌تری بگوید دقیقاً چه اتفاقی برای آسمان این شهر افتاده و چرا.

نشریه علمی معتبر Scientific Reports از خانواده انتشارات نیچر، به‌تازگی مقاله‌ای را منتشر کرده که سه دهه داده هواشناسی زابل را زیر ذره‌بین برده است. دو پژوهشگر دانشگاه زابل، احمد غلامعلی‌زاده آهنگر و جمشید پیری، به‌جای تکرار همان جمله آشنای «سیستان با بحران گرد‌و‌غبار دست‌وپنجه نرم می‌کند»، رفته‌اند سراغ خودِ اعداد. داده‌های سی‌ویک‌ساله از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۰ را با پنج ابزار آماری مختلف سبک‌سنگین کرده‌اند تا بفهمند این بحران از کجا شروع شد، چقدر جدی است و آیا اصلاً راه برگشتی دارد یا نه.
۱۳۸۳؛ سالی که آسمان زابل دیگر آسمان قبل نشد
اگر بخواهیم این پژوهش را در یک جمله خلاصه کنیم، آن جمله این است که یک اتفاق مشخص در سال ۲۰۰۴ میلادی، برابر با ۱۳۸۳ خورشیدی، برای همیشه آسمان سیستان را عوض کرد. تا پیش از آن سال، مردم منطقه، سالی حدود ۴۰ روز طوفانی را تجربه می‌کردند؛ عددی بالا، اما با آن می‌شد کنار آمد. از همان سال به بعد، این عدد یک‌باره به حدود ۱۴۵ روز در سال جهش کرد. یعنی چیزی نزدیک به چهار ماه و نیم از هر سال، آسمان زابل زیر گرد‌و‌غبار است.
نکته‌ای که این یافته را از یک حدس ساده فراتر می‌برد، این است که پژوهشگران این جهش را با سه روش آماری کاملاً مستقل از هم بررسی کرده‌اند و هر سه، بدون هماهنگی با یکدیگر، انگشت روی همان سال گذاشته‌اند. وقتی سه محاسبه‌گر متفاوت، با سه منطق ریاضی جداگانه، به یک نقطه می‌رسند، دیگر نمی‌شود گفت تصادفی است. این همان سالی است که به بیان ساده، زابل وارد یک «نسخه بدتر» از خودش شد.
ماجرا از کجا شروع شد؟ از یک دریاچه که آرام‌آرام جان داد. هامون، مجموعه تالاب‌هایی که زمانی حدود چهار هزار کیلومترمربع آب داشت و مثل یک کولر طبیعی بزرگ، رطوبت را در خاک منطقه نگه می‌داشت، در پی خشکسالی شدید اواخر دهه هفتاد شمسی و افت جدی آب رودخانه هیرمند از سمت افغانستان، تقریباً به‌طور کامل خشکید. کف این دریاچه که هزاران سال زیر آب بود، ناگهان لخت و بی‌پوشش ماند. رسوبات نرم و ریزدانه‌اش، طعمه‌ای آماده برای «باد ۱۲۰ روزه» شد، همان بادی که هر تابستان با سرعت و پیوستگی خاص خودش وزیدن می‌گیرد.
اما نکته‌ای که کمتر کسی به آن توجه می‌کند و این پژوهش با صداقت به آن اشاره می‌کند، این است که خشک‌شدن هامون بیشتر شبیه یک ضربه یک‌باره بوده، نه یک زخمِ رو به وخامتِ همیشگی. یعنی از سال ۸۳ به بعد، دیگر هامون کوچک‌تر و کوچک‌تر نشده -چون عملاً چیزی از آن باقی نمانده بود- اما طوفان‌ها همچنان هرسال بیشتر شده‌اند. انگار یک بمب منفجر شده و حالا داریم موج انفجارش را تماشا می‌کنیم.
این بحران فراموش‌کار است یا کینه‌توز؟
یکی از سؤال‌هایی که پژوهشگران دنبالش بودند، شاید عجیب به نظر برسد. آیا این بحران «حافظه» دارد؟ یعنی وقتی یک سال طوفانی سپری می‌شود، اثرش تا سال‌های بعد باقی می‌ماند یا هر سال از صفر شروع می‌شود؟
برای پاسخ به این سؤال از روشی به نام «نمای هرست» کمک گرفتند. روشی که اصلاً برای پیش‌بینی طغیان رودخانه نیل در مصر ابداع شده بود. محاسبه اول عددی عجیب و از نظر آماری غیرقابل‌قبول به آن‌ها داد؛ اتفاقی که به‌جای پنهان‌کردنش، صادقانه توضیحش دادند. این عدد عجیب فقط انعکاس همان جهش سال ۸۳ در داده‌ها بود، نه یک حافظه واقعی. بعد از کنارگذاشتن این اثر و تمرکز روی سال‌های پس از آن، به جوابی رسیدند که می‌گوید بله، این سیستم حافظه دارد، اما نه یک حافظه فوق‌العاده و افسانه‌ای؛ یک پایداری معمولی، شبیه به بسیاری از مناطق خشک دیگر دنیا.
این یافته یک پیام واضح برای مسئولان دارد. یک فصل آبیاری تشریفاتی بستر هامون یا حتی یک سال پرباران، درد این بیماری مزمن را دوا نمی‌کند. چیزی که لازم است، یک تعهد چندساله و پیوسته برای برگرداندن آب به این حوضه است، نه یک پروژه نمایشی و کوتاه‌مدت.
دنبال یک چرخه پنهان بودند، اما پیدایش نکردند
پژوهشگران همچنین کنجکاو بودند بدانند آیا یک الگوی تکرارشونده -مثلاً هر نه یا ده سال یک‌بار- در دل این داده‌ها پنهان است یا نه؛ الگویی که شاید بتوان آن را به پدیده‌های اقلیمی جهانی مثل نوسانات اقیانوس‌ها ربط داد. برای این کار از ابزاری به نام «تبدیل موجک» استفاده کردند، همان تکنیکی که در تحلیل امواج صوتی یا لرزه‌های زمین به کار می‌رود.این جور شفافیت، دقیقاً همان چیزی است که علم را قابل‌اعتماد نگه می‌دارد؛ به‌جای دفاع لجوجانه از یافته‌های اولیه، برگشتن و گفتن «اینجا اشتباه کردیم، این هم نسخه درست‌شده». در نهایت، پیامی که این پژوهش برای سیستان دارد این است که بحران گرد‌و‌غبار این منطقه یک حادثه گذرا نیست، بلکه یک تغییر دائمی و ساختاری است که ریشه‌اش به خشک‌شدن دریاچه هامون برمی‌گردد، و بدون یک برنامه جدی و بلندمدت برای زنده‌کردن این تالاب، هیچ راه‌حل سریع و معجزه‌آسایی برای آسمانِ زابل وجود نخواهد داشت.
جواب، صریح و بی‌تعارف این بود که نه. چند الگوی ضعیف در داده‌ها دیده می‌شد، اما هیچ‌کدام آن‌قدر قوی نبودند که بشود از نوفه و نویز تصادفی تفکیک‌شان کرد. سی‌ویک سال داده، برای کشف چنین چرخه‌هایی به سادگی کافی نیست. درست مثل اینکه بخواهید ریتم یک آهنگِ ده‌دقیقه‌ای را فقط از شنیدن پنج ثانیه اولش حدس بزنید.
بدترین سناریوی ممکن چیست؟
سؤال بعدی، این بود که آیا ممکن است روزی برسد که سیستان تقریباً تمام سال زیر گرد‌و‌غبار باشد؟
برای جواب‌دادن به این سؤال، نویسندگان از یک مدل آماری استفاده کرده‌اند که معمولاً برای برآورد سیل‌های صدساله یا زلزله‌های بزرگ به کار می‌رود. اینجا یک نکته جالب هم هست. در نسخه قبلی همین مقاله، به دلیل یک اشتباه محاسباتی، نتیجه گرفته بودند که ممکن است تا صد سال دیگر، سیستان به سمت گرد‌و‌غبار تقریباً دائمی -۳۳۲ روز در سال- برود. اما بعد از پیداکردن و اصلاح آن اشتباه، عدد واقعی خیلی متفاوت از آب درآمد. در بدترین سناریوی آماری قابل‌قبول، در یک بازه صدساله، تعداد روزهای طوفانی به حدود ۱۶۲ روز در سال می‌رسد. یعنی یک فصل بسیار سخت و طاقت‌فرسا، اما نه یک وضعیت دائمی و بی‌بازگشت. اینکه نویسندگان خودشان این اشتباه را کشف و علنی اعلام کرده‌اند، نکته‌ای است که به اعتبار کل کارشان می‌افزاید.
مقصر اصلی کیست؛ باد، خشکسالی یا دریاچه خشک‌شده؟
سؤالی که همیشه در پس‌زمینه این بحران وجود دارد این است که از میان باد تندتر، بارش کمتر و خشکی دریاچه هامون، کدام‌یک واقعاً «مقصر» اصلی است؟ برای جواب‌دادن، نویسندگان سراغ ابزاری به نام «آنتروپی انتقال» رفته‌اند. روشی که می‌تواند نشان بدهد آیا تغییرات یک متغیر واقعاً باعث تغییرات متغیر دیگر می‌شود یا این دو صرفاً همزمان اتفاق افتاده‌اند.
جواب، باز هم فروتنانه است. با داده‌های موجود، نمی‌شود با اطمینان آماری گفت کدام عامل «علت» است. نویسندگان صادقانه می‌نویسند رکورد سی‌ویک‌ساله برای این نوع تحلیل خیلی کوتاه است. با این حال، تاکید می‌کنند که پیشنهادشان برای احیای هامون، بر پایه یک استدلال منطقی و توالی زمانی روشن است که خشکی دریاچه، سال‌ها پیش از جهش گرد‌و‌غبار رخ داده بود. این یعنی هرچند اثبات آماری قطعی در دست نیست، اما شواهد فیزیکی و زمانی به‌قدر کافی قانع‌کننده هستند.
این گرد‌و‌غبار فقط چشم را نمی‌سوزاند
شاید نگران‌کننده‌ترین بخش این پژوهش، آنجایی باشد که پای شیمی گرد‌و‌غبار به میان می‌آید. نویسندگان غلظت سیزده عنصر شیمیایی را در ذرات معلق هوا اندازه گرفته‌اند و متوجه شده‌اند برخی فلزات سنگین، بیش از حد طبیعی خاک منطقه در این ذرات وجود دارند؛ یعنی احتمالاً ردپای فعالیت‌های انسانی را با خود حمل می‌کنند. سرب در صدر این فهرست است، با سطحی از غنی‌شدگی که آن را در بالاترین رده خطر قرار می‌دهد. مس، روی و نیکل هم پشت سرش می‌آیند.
وقتی این عناصر را با فرمول‌های استاندارد ارزیابی خطر سلامت سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا محاسبه می‌کنیم، عددهایی بیرون می‌آید که واقعاً نگران‌کننده است. شاخص خطر تنفسی برای ساکنان منطقه نزدیک به ۲۵ برابر حد قابل‌قبول است -بیشترش به‌خاطر عنصر منگنز- و خطر ابتلا به سرطان در طول یک عمر هم بالاتر از دامنه استاندارد جهانی برآورد شده است. البته نویسندگان با انصاف اشاره می‌کنند بخش زیادی از این خطر سرطان، روی یک فرض محافظه‌کارانه درباره نوع کروم موجود در هوا سوار است و باید آن را «بدترین حالت ممکن» در نظر گرفت، نه یک قطعیت.
و درباره خودِ غلظت گرد‌و‌غبار. میانگین سالانه ذرات معلق در هوای زابل، حدود ۲۹ تا ۶۲ برابر بالاتر از استانداردهای سازمان بهداشت جهانی است؛ رقمی که به‌سختی می‌شود آن را با هر معیار عادی سنجید. محاسبات آماری نشان می‌دهد احتمال اینکه آلودگی هوای زابل تا ۲۰ یا حتی ۵۰ برابر استاندارد جهانی برسد، عملاً یقینی است.
درسی که این مقاله فراتر از سیستان به همه می‌دهد
این پژوهش یک نکته دیگر هم دارد که شاید کمتر به آن توجه شود؛ صداقت در اعتراف به اشتباه. نسخه‌ای که حالا منتشر شده، در واقع بازبینیِ نسخه قبلی همان مقاله است. نویسندگان چند اشتباه فنی جدی -از جمله یک خطای علامت در یک فرمول ریاضی و برداشت اشتباه از یک مدل آماری پیچیده به نام کوپولا- را خودشان کشف و علنی تصحیح کرده‌اند. آن‌ها حتی درباره یک همبستگی عجیب و مشکوک بین چند سری داده هشدار داده‌اند و گفته‌اند در حال بررسی هستند که آیا در جمع‌آوری داده‌ها اشتباهی رخ داده یا نه.