سالهاست پلاستیک به یکی از بزرگترین تناقضهای زندگی مدرن تبدیل شده است. مادهای سبک، ارزان، مقاوم و کاربردی که بسیاری از صنایع بدون آن تصورشدنی نیستند، اما همین ویژگیها آن را به یکی از ماندگارترین آلایندههای کره زمین تبدیل کرده است. حالا یک دستاورد علمی تازه بار دیگر امیدها را برای ساخت نسلی از پلاستیکها زنده کرده که پس از پایان عمر مصرف، بتوانند مسیر بازگشت به طبیعت را طی کنند. پژوهشگران در سالهای اخیر به سمت ساخت پلاستیکهایی حرکت کردهاند که در ساختار آنها از پلیمرهای زیستی، آنزیمها یا حتی میکروارگانیسمهای مهندسیشده استفاده میشود. ایده تازه این است که پلاستیک از ابتدا با یک «برنامه پایان عمر» طراحی شود. مادهای که هنگام استفاده دوام داشته باشد، اما پس از ورود به محیط مناسب، تجزیه آن آغاز شود.در یکی از جدیدترین مطالعات، دانشمندان مؤسسه فناوری پیشرفته شنژن و دانشگاه صنعتی هاربین چین، روی پلاستیکهای موسوم به «زنده» کار کردهاند. موادی که در ساختار خود ترکیبات زیستی دارند و در شرایط مشخص، فرایند شکستن زنجیرههای پلیمریشان آغاز میشود. چنین فناوریهایی در آزمایشگاه نتایج چشمگیری نشان دادهاند، اما فاصله میان یک موفقیت آزمایشگاهی و یک محصول صنعتی هنوز بسیار زیاد است. کارخانه با آزمایشگاه فرق دارد تولید صنعتی پلاستیکهای تجزیهپذیر با چند مانع جدی روبهرو است. نخستین چالش، هزینه تولید است. پلاستیکهای معمولی بر پایه نفت و گاز طبیعی، طی دههها توسعه یافتهاند و زنجیره عظیمی از استخراج، پالایش، تولید مواد اولیه و بازیافت برای آنها شکل گرفته است. در مقابل، بسیاری از پلاستیکهای زیستی هنوز به مواد اولیه گرانتر و فرایندهای پیچیدهتری نیاز دارند. چالش دوم، کیفیت فنی است. صنایع بستهبندی، خودروسازی، پزشکی و الکترونیک به موادی نیاز دارند که در برابر فشار، گرما، رطوبت و مواد شیمیایی مقاومت مشخصی داشته باشند. بسیاری از پلاستیکهای تجزیهپذیر هنوز در برخی ویژگیها به پای پلاستیکهای نفتی نمیرسند. مسئله مهم دیگر، شرایط تجزیه است. واژه «تجزیهپذیر» گاهی تصور یک نابودی سریع در طبیعت ایجاد میکند، در حالی که بسیاری از این مواد برای تجزیه کامل به شرایط ویژه مانند دمای مشخص، رطوبت کافی یا محیطهای صنعتی کمپوست نیاز دارند. یک کیسه زیستتجزیهپذیر ممکن است در یک مرکز پردازش مناسب عملکرد مطلوبی داشته باشد، اما در کنار رودخانه یا دریا، رفتار متفاوتی نشان دهد. کابوس میکروپلاستیکها بحران اصلی پلاستیکهای معمولی فقط حجم زبالهها نیست. بخش نگرانکنندهتر، تبدیل تدریجی آنها به ذرات بسیار کوچک موسوم به میکروپلاستیک است. بطریهای پلاستیکی، تایر خودروها، لباسهای مصنوعی و بستهبندیها در اثر نور خورشید، تغییرات دما، برخورد امواج و فرسایش مکانیکی خرد میشوند. این ذرات کوچک میتوانند وارد آبهای سطحی، خاکهای کشاورزی و زنجیره غذایی شوند. مطالعات مختلف نشان دادهاند که میکروپلاستیکها در بدن موجودات دریایی، پرندگان و حتی انسانها شناسایی شدهاند. هنوز درباره میزان اثرگذاری دقیق آنها بر سلامت انسان بحثهای علمی ادامه دارد، اما نگرانی اصلی این است که انسان با مادهای روبهرو است که در مقیاس جهانی پراکنده شده و حذف آن، بسیار دشوار است. پلاستیکهای نسل جدید تلاش میکنند این مشکل را از ریشه کاهش دهند. یعنی به جای اینکه پلاستیک در محیط باقی بماند و آرامآرام خرد شود، به مولکولهای سادهتر تبدیل شود. بازیافت یا جایگزینی؟ یکی از بحثهای مهم در صنعت این است که آیا جهان باید روی بازیافت پلاستیکهای موجود سرمایهگذاری کند یا به سمت مواد جدید برود؟ بازیافت همچنان بخش مهمی از راهحل است، اما محدودیتهایی دارد. بسیاری از پلاستیکها پس از چند بار بازیافت، کیفیت خود را از دست میدهند. همچنین تفکیک انواع مختلف پلاستیکها هزینهبر است. از سوی دیگر، جایگزینی کامل پلاستیکهای نفتی با مواد زیستی در کوتاهمدت امکانپذیر نیست. حجم تولید جهانی پلاستیک آنقدر بزرگ است که حتی پیشرفتهترین فناوریهای فعلی هم برای پاسخگویی به کل بازار کافی نیستند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند آینده احتمالاً ترکیبی از چند راهکار خواهد بود. یعنی کاهش مصرف پلاستیکهای غیرضروری، افزایش بازیافت، طراحی محصولات بادوامتر و استفاده از پلاستیکهای تجزیهپذیر در حوزههایی که بیشترین آسیب زیستمحیطی را ایجاد میکنند. رقابت جهانی برای پلاستیک آینده
کشورهایی مانند چین، ژاپن، آمریکا و کشورهای اروپایی سرمایهگذاری گستردهای روی مواد زیستی و فناوریهای جدید تولید پلیمر انجام دادهاند. دلیل این رقابت فقط دغدغه محیطزیستی نیست. بازار جهانی پلاستیک ارزشی چندصد میلیارد دلاری دارد و کشوری که بتواند پلاستیک ارزان، مقاوم و سازگار با طبیعت تولید کند، جایگاه مهمی در صنعت آینده خواهد داشت. برای ایران نیز این حوزه یک فرصت است. کشور دارای منابع گسترده نفت و گاز است، اما اقتصاد آینده مواد ممکن است به سمت کاهش وابستگی به منابع فسیلی حرکت کند. سرمایهگذاری در زیستفناوری، تولید پلیمرهای نوین و فناوری بازیافت، بخشی از زنجیره ارزش جدید صنعت پتروشیمی را شکل میدهد. پلاستیکهای تجزیهپذیر هنوز راه طولانی تا تبدیل شدن به محصول روزمره مردم دارند. هزینه، مقیاس تولید، استانداردها و زیرساختهای مدیریت پسماند موانع بزرگی هستند. با این حال، کشفهای تازه نشان میدهند دانشمندان به دنبال اصلاح یک ماده قدیمی با منطق جدیدی هستند. پلاستیکی که پس از انجام وظیفه خود، سرنوشتش قرنها ماندن در طبیعت نباشد.