مهدی شکوری، معاون توسعه آبزیپروری سازمان شیلات ایران، در گفتوگو با خبرگزاری ایلنا در ۳۰ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرده است که مجوز صادرات گوشت ماهیان خاویاری حتی در نخستین روز جنگ نیز صادر شده و این روند ادامه داشته است. او همچنین از تداوم صادرات آبزیان با وجود لغو پروازها، مشکلات مرزی و محدودیتهای جابهجایی خبر داده است. این اظهارات از یک سو نشاندهنده ظرفیت سازگاری بخشی از صنعت شیلات با شرایط بحرانی است و از سوی دیگر، اهمیت تنوع مسیرهای صادراتی و بازارهای هدف را آشکار میکند. با این حال، تداوم صدور مجوز یا ادامه صادرات به معنای نبود خسارت نیست؛ خود مقام سازمان شیلات نیز تأیید کرده که صادرات خاویار و گوشت ماهیان خاویاری در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته عقبتر است. صادرات خاویار و گوشت ماهیان خاویاری؛ آمار چه میگوید؟ بر اساس اعلام معاون سازمان شیلات، در هشت ماه نخست سال ۱۴۰۵، حدود ۵ تن مجوز صادرات خاویار و ۶۰۰ تن مجوز صادرات گوشت ماهیان خاویاری صادر شده است. این ارقام از نظر اقتصادی اهمیت دارند؛ اما یک نکته آماری باید مورد توجه قرار گیرد: این اعداد مربوط به مجوزهای صادراتی صادرشده هستند و نباید بدون اطلاعات تکمیلی، معادل حجم قطعی صادرات انجامشده تلقی شوند. شکوری ضمن تأیید عقبماندگی نسبی صادرات این محصولات نسبت به سال گذشته، از تلاش صادرکنندگان برای یافتن مسیرهای جایگزین و بازگشت تدریجی فعالیتها به شرایط عادی سخن گفته است. صنعت آبزیان؛ ظرفیتی فراتر از صادرات ماهی اهمیت این تحولات زمانی روشنتر میشود که به جایگاه صنعت شیلات در اقتصاد کشور نگاه کنیم. شیلات تنها به صید ماهی محدود نیست؛ بلکه مجموعهای از فعالیتها شامل آبزیپروری، پرورش میگو، تولید ماهیان خاویاری، فرآوری و بستهبندی، حملونقل سردخانهای، صنایع غذایی و صادرات را در بر میگیرد. بر اساس اعلام مدیر روابط عمومی و امور بینالملل سازمان شیلات ایران، صادرات آبزیان کشور در سال ۱۴۰۴ به ۳۱۷ هزار تن به ارزش ۸۰۰ میلیون دلار رسیده است. همچنین تا پایان چهارمین ماه سال ۱۴۰۵ حدود ۱۲۱ هزار تن آبزیان به ارزش تقریبی ۱۸۰ میلیون دلار صادر شده بود. هدفگذاری اعلامشده برای صادرات سال ۱۴۰۵ نیز یک میلیارد دلار بوده است. آمار تازهتری که ۲۷ آبان امسال از سوی عباس مختاری، مدیرکل دفتر بهبود کیفیت، فرآوری و توسعه بازار سازمان شیلات اعلام شده، از صادرات ۱۸۲ هزار تن انواع محصولات آبزی در هفت ماه گذشته حکایت دارد. به گفته او، صادرات میگو در همین دوره از ۲۳ هزار تن فراتر رفته است. همچنین صادرات آب میگوی ایران به عمان از ۳۳۰ تن در ششماهه سال گذشته به بیش از ۳۹۰۰ تن در ششماهه امسال افزایش یافته است. از دیگر اتفاقات قابل توجه، ارسال بیش از ۵۰ کانتینر میگوی پرورشی ایران به روسیه در یک بازه زمانی یکونیمروزه پس از حضور هیئت شیلاتی ایران در نمایشگاه سنپترزبورگ بوده است. این ارقام نشان میدهد که بازار آبزیان ایران ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه تجارت خارجی دارد و در برخی محصولات، امکان افزایش سهم بازار نیز وجود دارد. خسارت جنگ به شیلات؛ روی دیگر استمرار صادرات در کنار خبر تداوم صادرات، نباید از خسارتهای واردشده به بخش صید و صیادی غافل شد. بر اساس اظهارات عطاءالله رئیسی، معاون صید و بنادر ماهیگیری سازمان شیلات ایران، خسارت واردشده به بخش شیلات در جریان جنگ حدود ۶ هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است. از این میزان، حدود ۵ هزار میلیارد تومان مربوط به شناورهای بخش خصوصی و یکهزار و ۲۰۰ میلیارد تومان مربوط به اسکلهها و زیرساختهای صیادی بوده است. همچنین بیش از ۴۲۳ شناور صیادی در جریان جنگ بهطور کامل یا جزئی آسیب دیدهاند. با وجود این خسارتها، به گفته این مقام مسئول، در استانهای جنوبی حدود ۸۳ هزار تن تخلیه صید انجام شده است. این آمار یک واقعیت مهم را آشکار میکند: استمرار تولید و صادرات لزوماً به معنای مصون ماندن زیرساختهای تولید از آسیب نیست. ممکن است یک محموله میگو یا ماهی با استفاده از مسیر جایگزین به بازار خارجی برسد، اما در همان زمان یک صیاد به دلیل آسیب دیدن شناور، اسکله یا تجهیزات خود امکان ادامه فعالیت نداشته باشد.از این منظر، باید میان تابآوری صادرات و سلامت زنجیره تولید تفاوت قائل شد. ادامه صادرات یک دستاورد تجاری است، اما بازسازی ظرفیت تولید و جبران خسارت فعالان این بخش، مسئلهای مستقل و ضروری محسوب میشود. چرا بازارهای جدید اهمیت دارند؟ یکی از مهمترین نکات مطرحشده در گزارشهای اخیر، تلاش برای استفاده از مسیرهای غیردریایی و زمینی بهمنظور حفظ جریان صادرات است. در شرایطی که لغو پروازها یا اختلال در برخی مسیرهای حملونقل میتواند صادرات محصولات فسادپذیر را با مشکل روبهرو کند، استفاده از مسیرهای زمینی به کشورهای همسایه اهمیت بیشتری پیدا میکند. عراق، ترکیه، پاکستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان از جمله بازارهایی هستند که سازمان شیلات برای توسعه مسیرهای زمینی صادرات به آنها برنامهریزی کرده است. البته صادرات محصولات آبزی از این مسیرها نیازمند حفظ دقیق زنجیره سرد و رعایت الزامات بهداشتی و قرنطینهای است. تنوعبخشی به بازارهای صادراتی از دو جهت اهمیت دارد: نخست اینکه وابستگی بیش از اندازه به یک یا دو بازار، صادرات را در مقابل تغییرات سیاسی، مقررات وارداتی و اختلالات حملونقل آسیبپذیر میکند. دوم اینکه بازارهای جدید میتوانند قدرت چانهزنی صادرکنندگان ایرانی را افزایش دهند و امکان فروش محصولات با ارزش افزوده بیشتر را فراهم کنند. در این میان، توسعه صادرات به کشورهای همسایه نباید صرفاً به فروش محصول خام محدود بماند. فرآوری، بستهبندی استاندارد، ایجاد برندهای صادراتی و توسعه محصولات آماده مصرف میتواند سهم ایران از ارزش نهایی تجارت جهانی آبزیان را افزایش دهد. سه چالش اساسی پیش روی صادرات آبزیان ۱. لجستیک و حفظ زنجیره سرد آبزیان از جمله کالاهایی هستند که کیفیت و سلامت آنها بهشدت به شرایط نگهداری و حملونقل وابسته است. هرگونه تأخیر در انتقال، اختلال در سردخانهها یا نبود خودروهای یخچالدار میتواند موجب افت کیفیت و افزایش ضایعات شود. بنابراین توسعه صادرات زمینی بدون سرمایهگذاری در ناوگان یخچالدار، سردخانههای مرزی و مراکز بستهبندی استاندارد نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. ۲. تأمین سرمایه در گردش تولیدکنندگان پرورش ماهی و میگو به سرمایهگذاری مستمر برای تأمین خوراک، بچهماهی، دارو و تجهیزات نیاز دارد. افزایش هزینه نهادهها و طولانی شدن دوره وصول مطالبات صادراتی میتواند نقدینگی تولیدکنندگان را تحت فشار قرار دهد. در شرایط جنگی، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا فعالان اقتصادی ممکن است همزمان با افزایش هزینههای حملونقل و بیمه، با کاهش دسترسی به منابع مالی نیز مواجه شوند. ۳. بازسازی زیرساختهای صیادی آسیب دیدن اسکلهها و شناورها، علاوه بر خسارت مالی مستقیم، بر اشتغال ساحلنشینان و تأمین مواد اولیه صنایع فرآوری اثر میگذارد. بازسازی زیرساختها باید با اولویتبندی مناطق آسیبدیده، پرداخت تسهیلات کمبهره، جبران خسارت شناورهای کوچک و تأمین تجهیزات مورد نیاز صیادان انجام شود. در واقع، اگر قرار است صادرات آبزیان استمرار داشته باشد، باید از حلقه نخست زنجیره یعنی صیاد و تولیدکننده نیز حمایت شود. نسبت صادرات با امنیت غذایی داخلی اظهارات معاون توسعه آبزیپروری سازمان شیلات درباره صادرات محصولاتی که با کاهش مصرف داخلی مواجه شدهاند، از منظر اقتصادی قابل توجه است. وقتی مصرف یک محصول در داخل کاهش پیدا میکند، صادرات میتواند به حفظ بازار فروش تولیدکننده کمک کند و مانع از انباشت محصول و افت قیمت در مبدأ تولید شود. اما این سیاست باید با نظام پایش عرضه و تقاضای داخلی همراه باشد. صادرات نباید به گونهای مدیریت شود که در صورت افزایش تقاضای داخلی، دسترسی مصرفکننده ایرانی به محصول یا توان خرید او تحت فشار قرار گیرد. به همین دلیل، سیاست صادراتی موفق باید میان سه هدف تعادل برقرار کند: حفظ سودآوری تولیدکننده، افزایش ارزآوری و تأمین مناسب بازار داخلی. چه اقداماتی میتواند صادرات آبزیان را پایدار کند؟ برای تبدیل استمرار صادرات در شرایط جنگی به یک مزیت پایدار اقتصادی، چند اقدام ضروری است: حملونقل: توسعه مسیرهای زمینی و ناوگان یخچالدار بازار خارجی:تنوعبخشی به مقاصد صادراتی و کاهش وابستگی تولید:تأمین سرمایه در گردش و نهادههای آبزیپروری زیرساخت:بازسازی اسکلهها و شناورهای آسیبدیده فرآوری:افزایش سهم محصولات بستهبندیشده و فرآوریشده تجارت:تسهیل بازگشت ارز و کاهش موانع گمرکی حمایت اجتماعی:جبران خسارت صیادان و حمایت از اشتغال ساحلی همچنین سازمان شیلات و گمرک باید آمار صادرات را با تفکیک نوع محصول، مقصد، ارزش ارزی و میزان واقعی خروج کالا منتشر کنند. بهخصوص باید میان «مجوز صادرات» و «صادرات انجامشده» تفاوت آماری روشنی وجود داشته باشد. صادرات ادامه یافت، اما زنجیره تولید نیازمند ترمیم است آنچه از آمارهای اعلامشده و اظهارات مسئولان شیلات برمیآید، نشان میدهد صنعت آبزیان ایران در برابر اختلالات ناشی از جنگ از ظرفیت سازگاری برخوردار بوده است. ادامه صادرات میگو، حفظ بخشی از بازارهای خارجی، استفاده از مسیرهای جایگزین و تلاش برای ورود به بازارهای جدید، نشانههایی از این ظرفیت هستند. با این حال، نباید موفقیت در رساندن محمولههای صادراتی به دست مصرفکنندگان خارجی را با حل مشکلات صنعت شیلات اشتباه گرفت. خسارت به شناورها و اسکلهها، مشکلات سرمایه در گردش، هزینههای حملونقل و آسیب به معیشت صیادان همچنان از چالشهای جدی این بخش است. شیلات میتواند یکی از محورهای مهم اقتصاد دریامحور ایران باشد؛ بهویژه آنکه توسعه آبزیپروری در مقایسه با اتکای صرف به صید طبیعی، امکان برنامهریزی تولید، ایجاد اشتغال و افزایش صادرات را فراهم میکند. اما رسیدن به این هدف به سیاستگذاری بلندمدت، سرمایهگذاری در زیرساخت و حمایت از تولیدکنندگان نیاز دارد. هنر اقتصاد مقاوم فقط در حفظ صادرات هنگام بحران نیست؛ بلکه در توانایی بازسازی ظرفیتهای تولید، حفظ اشتغال و تبدیل تجربه بحران به فرصتی برای توسعه بازارهای جدید است. ماهی ایران اگر قرار است در بازارهای جهانی جایگاه پایداری پیدا کند، باید علاوه بر صادرکننده، در تولید رقابتپذیر، فرآوری، حملونقل و تجارت بینالمللی نیز قدرت بیشتری به دست آورد. سناریوهای آینده شیلات ایران با توجه به دادهها و روندهای موجود، سه سناریو برای آینده این صنعت قابل تصور است. این سناریوها پیشبینی قطعی نیستند، بلکه برآوردی مشروط به نحوه سیاستگذاری و سرمایهگذاری هستند. سناریوی اول: توسعه فناورانه و صادراتمحور سناریوی مطلوب توسعه آبزیپروری، پرورش دریایی، بهبود اصلاح نژاد، تولید خوراک داخلی، افزایش فرآوری و استانداردسازی صادرات به رشد پایدار تولید و ارزآوری منجر میشود. سناریوی دوم: رشد کمی بدون تحول ساختاری سناریوی میانی تولید افزایش پیدا میکند، اما هزینه نهادهها، کمبود آب، محدودیت فناوری و ضعف بازاررسانی مانع افزایش متناسب سودآوری و ارزش افزوده میشود. سناریوی سوم: فشار منابع و عقبماندگی سرمایهگذاری سناریوی پرریسک استمرار محدودیتهای آب و انرژی، بیماریها، افت ذخایر دریایی، مشکلات صادراتی و فرسودگی زیرساختها موجب کاهش بهرهوری و از دست رفتن بخشی از بازارها میشود. برای تحقق آینده مطلوب چه باید کرد؟ به نظر میرسد سیاستگذاری شیلات کشور باید از تمرکز صرف بر افزایش تناژ تولید، به سمت توسعه زنجیره ارزش حرکت کند. شش اولویت اساسی را میتوان چنین تعریف کرد: ۱. تغییر الگوی تولید: توسعه آبزیپروری کمآببر، سامانههای بازچرخانی آب (RAS)، قفسهای دریایی با ارزیابی زیستمحیطی و افزایش بهرهوری مزارع موجود. ۲. خودکفایی فناورانه: سرمایهگذاری در تولید خوراک استاندارد، اصلاح نژاد، تولید بچهماهی و بچهمیگو، واکسن و داروهای تخصصی و توسعه گونههای بومی. ۳. حفاظت از ذخایر دریایی: مدیریت علمی صید، محدودیتهای فصلی و منطقهای، مبارزه با صید غیرمجاز و توسعه پایش ذخایر آبزیان. ۴. توسعه صنایع تبدیلی: افزایش تولید فیله، محصولات منجمد و بستهبندیشده، غذاهای آماده و فرآوردههای جانبی آبزیان. ۵. اصلاح نظام صادرات: توسعه بازارهای هدف، ایجاد برند ملی آبزیان ایران، رعایت استانداردهای بینالمللی و سرمایهگذاری در سردخانه و حملونقل تخصصی. ۶. توسعه بازار داخلی: کاهش قیمت تمامشده، بهبود توزیع و افزایش تنوع محصولات برای افزایش مصرف آبزیان در خانوارهای ایرانی.