مهدی خاکیفیروز
تصور کنید صبحی از روزهای بهاری، در شرق آمریکا از خواب بیدار شوید؛ پرده پنجره را کنار بزنید و ببینید میلیونها حشره سرخچشم از زمین بیرون آمدهاند. روی تنه درختان، شاخهها، نردهها، دیوار خانهها و حتی خودروها نشستهاند. صدای وزوزشان چنان بلند است که گویی چندین موتور هواپیما در فاصلهای نزدیک روشن شدهاند. خیابانها پر از حشره است و جنگل دیگر شبیه جنگل دیروز نیست. انگار طبیعت تصمیم گرفته است یکباره تمام موجودات پنهانش را به نمایش بگذارد. این صحنه حاصل حمله یک گونه مهاجم یا پیامد یک فاجعه زیستمحیطی نیست. اینجا پای یکی از عجیبترین ساعتهای زیستی جهان در میان است. زنجرههایی که ۱۳ یا ۱۷ سال انتظار کشیدهاند تا سرانجام روز موعودشان فرا برسد.
نامشان زنجره ادواری است و در شرق آمریکای شمالی زندگی میکنند. در میان حشرات جهان، کمتر موجودی چنین برنامه زمانی عجیبی دارد. بعضی از این زنجرهها ۱۳ سال و بعضی دیگر ۱۷ سال از زندگی خود را زیر خاک میگذرانند. در تمام این مدت، خبری از نمایش پرهیاهوی آنها نیست. در تاریکی خاک، دور از چشم انسان، به ریشه درختان متصل میشوند و از شیره آوندهای گیاهی تغذیه میکنند. روزها، ماهها و سالها میگذرند. زمستان و تابستان میآیند و میروند. نسلهای انسانی متولد میشوند و بزرگ میشوند، اما این حشرات همچنان در زیر زمین مشغول گذراندن برنامه زندگی خود هستند.
سپس اتفاقی میافتد که گویی از پیش در تقویم طبیعت ثبت شده است. وقتی دمای خاک به شرایط مناسب برسد، میلیونها پوره زنجره به سطح زمین میآیند. آنها از خاک بیرون میخزند، به تنه درختان میچسبند و پوست قدیمی خود را میشکافند. حشره بالغ با بالهایی تازه و چشمانی سرخ از پوسته بیرون میآید. پوستههای خالی روی درختان باقی میمانند و جنگل به صحنه نمایش یک تولد دستهجمعی تبدیل میشود.
اما چرا این حشرات چنین زندگی عجیبی دارند؟ چرا یک زنجره باید ۱۷ سال صبر کند، در حالی که بسیاری از حشرات در یک سال چند نسل تولید میکنند؟
یکی از پاسخهای احتمالی در رفتار شکارچیان پنهان شده است. زنجرهها وقتی بیرون میآیند، در تعداد بسیار زیاد ظاهر میشوند. پرندگان، سنجابها، مارها و سایر شکارچیان از این ضیافت رایگان استقبال میکنند. آنها هرچه بتوانند میخورند، اما جمعیت زنجرهها آنقدر زیاد است که شکارچیان فرصت بلعیدن همه آنها را پیدا نمیکنند. در زیستشناسی به این راهبرد، اشباع شکارچی گفته میشود. وقتی میلیونها طعمه همزمان در دسترس باشند، حتی شکارچیان پرخور هم با محدودیت ظرفیت تغذیه روبهرو میشوند. در نتیجه، تعداد قابلتوجهی از زنجرهها زنده میمانند و فرصت جفتگیری و تخمگذاری پیدا میکنند.
اما شگفتی اصلی هنوز باقی مانده است. چرا چرخههای ۱۳ و ۱۷ساله؟ چرا این حشرات اعداد دیگری مانند ۱۲، ۱۴ یا ۱۸ را انتخاب نکردهاند؟
اینجاست که ریاضیات وارد جنگل میشود. عددهای ۱۳ و ۱۷ هر دو اول هستند. یعنی بر هیچ عدد طبیعی دیگری جز یک و خودشان بخشپذیر نیستند. دانشمندان احتمال میدهند این ویژگی در کاهش برخورد چرخه زندگی زنجرهها با چرخههای تولیدمثل شکارچیان نقش داشته باشد.
برای مثال، فرض کنید جمعیت یک شکارچی هر سه سال یکبار افزایش چشمگیری پیدا کند. اگر زنجره هر ۱۲ سال ظاهر شود، زمان ظهورش مرتباً با دوره افزایش جمعیت شکارچی همزمان خواهد شد. اما زنجرهای با چرخه ۱۳ساله، در هر ظهور نسبت متفاوتی با چرخه سهساله شکارچی خواهد داشت. فاصله تکرار همزمانی این دو چرخه به ۳۹ سال میرسد. برای زنجره ۱۷ساله این فاصله ۵۱ سال است.
این ویژگی به زنجرهها فرصت میدهد از همزمانی مکرر با چرخههای کوتاهمدت دشمنان طبیعی فاصله بگیرند. البته دانشمندان هنوز درباره نقش دقیق عددهای اول در پیدایش این چرخهها بحث میکنند و این توضیح بهتنهایی تمام راز تکامل آنها را حل نمیکند.
حالا یک محاسبه شگفتانگیزتر انجام دهیم. دو گروه زنجره را تصور کنید. یکی هر ۱۳ سال و دیگری هر ۱۷ سال ظاهر میشود. این دو گروه هر ۲۲۱ سال یکبار در یک سال مشترک به سطح زمین میآیند. حاصلضرب دو عدد اول، ۲۲۱ است. چنین همزمانیهایی در تاریخ طبیعی بسیار نادرند و همین موضوع به دانشمندان اجازه میدهد درباره روابط تکاملی و برخورد احتمالی جمعیتهای مختلف تحقیق کنند.
زندگی کوتاه روی زمین، پایان یک انتظار طولانی است. زنجره بالغ پس از بیرون آمدن از خاک معمولاً چند هفته بیشتر فرصت ندارد. نرها آواز میخوانند تا مادهها را جذب کنند. صدای آنها از لرزش پردهای ویژه در بدنشان تولید میشود و گاهی شدت همهمه جمعی به بیش از ۱۰۰ دسیبل میرسد. مادهها پس از جفتگیری، تخمهایشان را در شکاف شاخهها قرار میدهند. با بیرون آمدن نوزادها از تخم، پورهها به زمین سقوط میکنند، در خاک فرو میروند و ساعت زیستی نسل بعد دوباره به کار میافتد.
این چرخه ممکن است ۱۳ یا ۱۷ سال دیگر تکرار شود. برای انسان، ۱۷ سال زمانی طولانی است. کودکی که هنگام ظهور زنجرهها به مدرسه میرود، ممکن است در ظهور بعدی دانشجو یا حتی صاحب فرزند باشد. اما برای زنجره، این فاصله بخشی از برنامه طبیعی زندگی است.
جالب آنکه در سال ۲۰۲۴ میلادی، دو گروه بزرگ زنجرههای ۱۳ و ۱۷ساله در بخشهایی از ایالات متحده همزمان ظاهر شدند. چنین همزمانی گستردهای از سال ۱۸۰۳ میلادی سابقه نداشت. میلیونها حشره در مناطق مختلف بیرون آمدند و توجه زیستشناسان و رسانهها را به خود جلب کردند. همزمانی بعدی این دو چرخه در سال ۲۲۴۵ خواهد بود.
زنجرههای ادواری، درس عجیبی از طبیعت دارند. در جهانی که بسیاری از موجودات برای زنده ماندن به سرعت، قدرت یا استتار متکی هستند، این حشرات راهبرد دیگری را انتخاب کردهاند و به انتظار طولانی، ظهور همزمان و تولیدمثل در مقیاسی حیرتآور روی آورده اند. آنها ۱۷ سال در سکوت زندگی میکنند تا چند هفته تمام جنگل را به صحنه حضور خود تبدیل کنند.
شاید اگر قرار بود برای آنها شعاری انتخاب کنیم، این بود که عجله نکن، زمان خودت را بشناس و وقتی لحظه موعود رسید، با تمام جمعیت بیرون بیا!