مهدی خاکیفیروز
سیاوش قمیشی، یکی از شناختهشدهترین صداهای موسیقی ایران، در جایی گفته است: «از چند تخم بلبل، فقط یکی بلبل میشود و بقیه سهره. بلبل آواز میخواند ولی سهره نه. از هزاران فرزند بلبل هم یکی هزاردستان میشود و هزاردستان ساعتها آواز میخواند بدون اینکه آهنگش تکراری شود. در حالی که آوازهای بلبل بعد از ده دوازده دقیقه، به تکرار میافتد.» شنیدن این جملهها که اخیرا در شبکههای اجتماعی وایرال شدهاست، برای هر دوستدار پرنده و هنر، تصویری شاعرانه و زنده از کمیابی و ارزش واقعی هنر و استعداد ایجاد میکند. تصویری که در ذهن شنونده میماند و پرندهها را تبدیل به نمادی از استعداد و تفاوتهای طبیعی انسانها میکند.
اما اگر کمی از زیبایی استعاره فاصله بگیریم و به دنیای واقعی پرندگان نگاه کنیم، ماجرا کمی متفاوت است. سهره، بلبل و هزاردستان، هر کدام گونهای مستقل و جداگانه از پرندگان آوازخوان هستند. آنها هیچ رابطه فرزندی با یکدیگر ندارند و هیچ تخم بلبل، سهره یا هزاردستان تولید نمیکند.
سهره پرندهای کوچک، جمعگرا و دانهخوار است. رنگ پرهایش معمولاً قهوهای و زیتونی است و آوازش کوتاه، ریتمیک و ساده است. آواز سهره برای ارتباط در جمع و جذب جفت کافی است، اما به زیبایی و تنوع آواز بلبل نمیرسد. سهرهها بیشتر در باغها، بوستانها و اطراف انسانها دیده میشوند و زندگی جمعی آنها بر روی شاخهها و بوتهها جریان دارد.
بلبل اما پرندهای متوسط، عاشق مخفی شدن در بوتهها و آوازهای طولانی و ملودیک است. صدای بلبل شهرت جهانی دارد و دلیل آن پیچیدگی و تنوع نغمههایش است. بلبلها معمولاً شبها یا صبح زود میخوانند و نغمههایشان پر از تغییرات ظریف و ملودیهای جذاب است. آنها از نظر ژنتیکی کاملاً مستقل هستند و هیچ ارتباط فرزندی با سهره یا هزاردستان ندارند.
هزاردستان اما داستان متفاوتی دارد. این پرنده بیشتر روی زمین زندگی میکند، دانه و حشره میخورد و آوازش را معمولاً هنگام پرواز اجرا میکند. همانطور که قمیشی گفته است، آواز هزاردستان بلند، ریتمیک و بیپایان است. اگر برای ساعتها به آواز هزاردستان گوش دهید، هر بار میتوانید نغمهای تازه و متفاوت بشنوید، بدون اینکه آهنگی تکراری شود. با این حال، هیچ فرزندی از بلبل یا سهره به هزاردستان تبدیل نمیشود و مسیر تکاملی خودش را طی کرده است.
به زبان ساده، آنچه قمیشی گفته، بیش از آنکه علمی باشد، نمادی از کمیابی و ارزش ذاتی هنر و استعداد است. درست همانطور که فقط معدودی از انسانها دارای استعدادهای شگرف موسیقی، هنر یا اندیشه هستند، پرندگان آوازخوان نیز تفاوتهای طبیعی و منحصر به فرد خود را دارند. بلبل، با آواز زینتیاش، نمونهای از هنر طبیعی است. هزاردستان با نغمههای بیپایانش، نمونهای از تنوع و خلاقیت بیوقفه و سهره، با صدای ساده و جمعگرایش، نشاندهنده زیبایی و نقشهای کوچک اما ضروری در طبیعت است.
این گفته سیاوش قمیشی، هرچند از نظر زیستشناسی درست نیست، اما به ما یادآوری میکند که زیبایی و هنر در دنیای طبیعی و انسانی، همیشه با کمیابی و خاص بودن عجین است. هر پرنده، هر نغمه و هر استعداد، مسیر و جایگاه ویژه خود را دارد و نمیتوان آنها را به یکدیگر تبدیل کرد.
در واقع، تصویر قمیشی از بلبل، سهره و هزاردستان، ترکیبی از هنر و خیال است. شاید علمی نباشد، اما به ما یادآوری میکند که در زندگی و هنر، کمیابی و تفاوت است که ارزش واقعی را میآفرینند. و این قضیه، در دنیای واقعی هم صادق است، چه برای پرندگان و چه برای انسانها.