ریحانه اسکندری
فروش میلیاردی فیلم «خانوم والده» بار دیگر بحث درباره مسیر کمدی در سینمای ایران را داغ کرده است؛ ژانری که در بخشی از آثار پرفروش امروز، بهتدریج از شخصیتپردازی و موقعیتهای داستانی فاصله گرفته و به شوخیهای کوتاه، دوپهلو و آشنا برای کاربران شبکههای اجتماعی متکی شده است. مرور چهار دهه کمدی سینمای ایران نشان میدهد که این تغییر را نمیتوان تنها به سلیقه مخاطبان نسبت داد؛ اقتصاد تولید، رقابت بر سر گیشه، تغییر الگوی مصرف رسانهای و محدودشدن تنوع آثار نیز در شکلگیری آن نقش داشتهاند.
استقبال گسترده از «خانوم والده» به کارگردانی سهیل موفق، با بازی رضا عطاران و عباس جمشیدیفر، بار دیگر پرسشی قدیمی را مطرح کرده است: کمدی سینمای ایران چگونه از قصههایی مبتنی بر شخصیت و مناسبات اجتماعی به سمت آثاری حرکت کرده که بخش مهمی از ظرفیت طنز خود را در شوخیهای کوتاه و موقعیتهای تکرارشونده جستوجو میکنند؟
داستان فیلم درباره دو برادر بدهکار به نامهای کریم و رحیم است که برای رسیدن به ارثیه مادرشان وارد ماجرایی غیرمعمول میشوند. شباهت ظاهری یکی از برادران به مادر، زمینه پوشیدن لباس زنانه و ایفای نقش او را فراهم میکند و بخش مهمی از موقعیتهای کمیک فیلم بر همین ایده استوار است. این تمهید البته در تاریخ سینمای ایران بیسابقه نیست؛ «آدمبرفی» داوود میرباقری نیز از زنپوشی شخصیت اصلی برای پیشبرد داستان استفاده کرده بود. تفاوت اصلی را باید در کارکرد این ابزار در روایت جستوجو کرد.
از اجارهنشینها تا کمدی اجتماعی
برای بررسی وضعیت امروز کمدی، باید به سالهای نخست پس از انقلاب بازگشت؛ دورهای که سینمای ایران با محدودیتها و حساسیتهای فرهنگی تازهای روبهرو بود و بسیاری از فیلمسازان تلاش میکردند طنز را از دل مشکلات روزمره، اختلافهای خانوادگی و تناقضهای اجتماعی بیرون بکشند.
«اتوبوس» ساخته یدالله صمدی در سال ۱۳۶۴ از نمونههای این دوره بود. اما یکی از مهمترین اتفاقهای سینمای کمدی در دهه ۶۰، ساخت «اجارهنشینها» به کارگردانی داریوش مهرجویی در سال ۱۳۶۵ محسوب میشود.
مهرجویی در این فیلم، ساختمانی فرسوده را به مرکز یک کمدی اجتماعی تبدیل کرد. ساکنان ساختمان هرکدام منافع و خواستههای متفاوتی داشتند و اختلاف میان آنها، در کنار طمعکاری مباشر ساختمان، عباسآقا با بازی عزتالله انتظامی، مجموعهای از موقعیتهای طنزآمیز را شکل میداد.
ویژگی مهم «اجارهنشینها» این بود که شوخیها از بیرون به داستان تحمیل نمیشدند. شخصیتها، رفتارها و تضاد منافعشان موقعیت کمدی را میساختند. تماشاگر نه فقط به یک حرکت یا دیالوگ، بلکه به رفتارهایی آشنا در زندگی اجتماعی میخندید. ماندگاری فیلم نیز نشان داد که کمدی میتواند هم مخاطب گسترده داشته باشد و هم مناسبات اجتماعی را به تصویر بکشد.
در دهه ۷۰ این مسیر با شکلهای دیگری ادامه یافت. «مرد عوضی»، «آدمبرفی»، «مومیایی ۳» و «لیلی با من است» از نمونههای شاخص این دوره بودند.
«لیلی با من است» به کارگردانی کمال تبریزی، با پیوند دادن طنز به فضای جنگ، نمونهای از کمدی مبتنی بر تضادهای شخصیتی بود. قهرمان فیلم از رفتن به جبهه میترسید، اما شرایط او را در موقعیتهایی قرار میداد که رفتارهایش به شکلگیری طنز منجر میشد. در «آدمبرفی» نیز زنپوشی شخصیت اکبر عبدی صرفاً یک ابزار ظاهری برای خنداندن نبود، بلکه تصمیم شخصیت اصلی برای رسیدن به هدف خود، داستان را پیش میبرد.
این نمونهها نشان میدهند که استفاده از تغییر پوشش و هویت در کمدی سینمای ایران موضوع تازهای نیست؛ مسئله اصلی این است که چنین شگردهایی تا چه اندازه در خدمت روایت و شخصیتپردازی قرار میگیرند.
دهه ۸۰؛ رقابت قصه و گیشه
دهه ۸۰ را میتوان یکی از دورههای مهم گسترش کمدی در سینمای ایران دانست. در این سالها آثاری مانند «نان و عشق و موتور ۱۰۰۰»، «مارمولک»، «مکس»، «مهمان مامان»، «بیپولی»، «سنپطرزبورگ»، «اسب حیوان نجیبی است» و «ورود آقایان ممنوع» با شیوههای متفاوتی از طنز به سینما آمدند.
در این میان، نقش پیمان قاسمخانی در گسترش کمدی مبتنی بر دیالوگ و شخصیتپردازی قابل توجه بود. «مارمولک» با روایت ماجرای رضا مارمولک که پس از فرار از زندان در لباس روحانیت قرار میگیرد، توانست موضوعی حساس را با زبانی طنزآمیز روایت کند. «سنپطرزبورگ» نیز از تضاد میان دو شخصیت و رابطه آنها برای پیشبرد داستان بهره میبرد.
با این حال، در همین دوره جریان دیگری نیز قدرت گرفت؛ کمدیهای تجاری که با تکیه بر بازیگران محبوب، شوخیهای عامهپسند و موقعیتهای اغراقآمیز، سهم بیشتری از گیشه را به خود اختصاص دادند.
«کما» ساخته آرش معیریان در سال ۱۳۸۲ و آثاری مانند «شاخه گلی برای عروس»، «زنها فرشتهاند» و «اخراجیها» نشانههایی از قدرتگیری این جریان بودند. «اخراجیها» به کارگردانی مسعود دهنمکی در سال ۱۳۸۶ یکی از نقاط عطف این مسیر محسوب میشود. فیلم با استفاده از شخصیتهای تیپیک، شوخیهای کلامی و موقعیتهای اغراقشده مخاطبان زیادی جذب کرد و دنباله آن نیز در سال ۱۳۸۸ با استقبال گسترده روبهرو شد.
از این دوره به بعد، موفقیت تجاری کمدیها بیش از گذشته بر تصمیم تهیهکنندگان و سرمایهگذاران اثر گذاشت. زمانی که یک الگوی مشخص در گیشه موفق میشد، طبیعی بود که گروههای تولید دیگری نیز به سراغ همان فرمول بروند. به این ترتیب، در کنار آثار داستانمحور، تولید فیلمهایی با تکیه بر تیپهای آشنا، شوخیهای سریع و موقعیتهای قابل پیشبینی افزایش یافت.
از گشت ارشاد تا شوخیهای شبکههای اجتماعی
در سال ۱۳۹۰، «گشت ارشاد» ساخته سعید سهیلی به یکی از بحثبرانگیزترین نمونههای کمدی تجاری تبدیل شد. داستان سه جوان که با پوشیدن لباس مأموران گشت ارشاد از مردم اخاذی میکردند، زمینهای برای طرح شوخیهای مرتبط با روابط اجتماعی، دیالوگهای دوپهلو و موضوعات حساس فراهم میکرد.
این فیلم در زمان اکران با اعتراضها و حواشی متعددی روبهرو شد، اما استقبال مخاطبان و ادامه یافتن مجموعه آن در سالهای بعد نشان داد که استفاده از موضوعات حساس اجتماعی میتواند به ابزاری برای جذب تماشاگر تبدیل شود.
در سالهای بعد، فیلمهایی مانند «من سالوادور نیستم»، «آینه بغل»، «هزارپا» و «رحمان ۱۴۰۰» نیز از ترکیب شوخیهای عامیانه، موقعیتهای اغراقشده و بازیگران شناختهشده برای جذب مخاطب استفاده کردند.
البته تفاوت مهمی میان این آثار وجود داشت. برخی همچنان برای موقعیتهای طنز خود داستانی طراحی میکردند، اما در بعضی دیگر، شوخیها مستقل از قصه قرار میگرفتند؛ گویی ابتدا مجموعهای از موقعیتهای خندهدار انتخاب شده و سپس داستانی برای اتصال آنها به یکدیگر شکل گرفته است.
این تغییر همزمان با گسترش شبکههای اجتماعی و بهویژه اینستاگرام شدت گرفت. در نیمه دوم دهه ۹۰، تولیدکنندگان محتوای طنز در فضای مجازی توانستند مخاطبان زیادی جذب کنند. کلیپهای کوتاه درباره اختلافهای خانوادگی، روابط اجتماعی، تقلید صدا، تغییر چهره و اجرای چند نقش توسط یک نفر، به بخشی از سرگرمی روزمره کاربران تبدیل شدند.
در این شکل از طنز، فرصت چندانی برای شخصیتپردازی طولانی وجود ندارد. ویدئو باید در چند ثانیه مخاطب را جذب کند و به نقطه خنده برسد. تکیهکلام، اغراق در رفتار، تغییر ناگهانی چهره و شوخیهای قابل فهم برای مخاطب عام از ابزارهای اصلی این نوع محتوا هستند.
این شیوه بهخودیخود ایرادی ندارد و با منطق رسانههای اجتماعی هماهنگ است؛ اما مشکل زمانی ایجاد میشود که همین الگو بدون توجه به تفاوت میان دو رسانه وارد سینما شود. شوخیای که در یک کلیپ ۳۰ ثانیهای جواب میدهد، لزوماً نمیتواند بار یک فیلم ۹۰ دقیقهای را به دوش بکشد. سینما برای ساختن روایت به زمان، پیوستگی و تحول شخصیتها نیاز دارد.
خانوم والده؛ نمونهای از مناقشه امروز
فیلم «خانوم والده» از ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ اکران شد و حضور رضا عطاران و عباس جمشیدیفر، در کنار ایدهای که از ابتدا ظرفیت ایجاد موقعیتهای کمیک داشت، در جذب مخاطب آن مؤثر بود.
بر اساس آمار منتشرشده از فروش سینمای ایران، این فیلم در مهرماه بیش از ۲۱۷ میلیارد تومان فروش داشت و بیش از یک میلیون و ۵۷۷ هزار نفر به تماشای آن نشستند. در هفته نخست آبان نیز با فروش بیش از ۳۲ میلیارد تومان همچنان در صدر جدول فروش قرار داشت.
با وجود این موفقیت، کیفیت فیلمنامه، نوع شوخیها و شیوه استفاده از زنپوشی به موضوع بحث میان منتقدان تبدیل شد.
ندا الماسیان طهرانی، عضو انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران، در یادداشتی که ۲۶ مهر ۱۴۰۵ در خبرگزاری مهر منتشر کرد، کمدی را مبتنی بر ارتباط میان شخصیت، موقعیت و بحران دراماتیک دانست و درباره فیلم نوشت: «با ملغمهای ناهمگون از تکموقعیتهای بزنوبکوب، شوخیهای اینستاگرامی و تلاشهای مکانیکی برای گرفتن قهقهه از تماشاگر به هر بهایی مواجه میشویم».
او همچنین معتقد است ظرفیت بازیگرانی مانند عطاران و جمشیدیفر در نبود متنی منسجم، به استفاده از میمیکها و بداهههای تکراری محدود شده است.
سیدحسام فروزان نیز در یادداشتی با عنوان «از آدمبرفی تا خانوم والده؛ داستان سقوط» که ۲۴ مهر ۱۴۰۵ در اطلاعات آنلاین منتشر شد، به سابقه زنپوشی در نمایش ایرانی و سینمای پس از انقلاب پرداخت. محور اصلی این مقایسه، تفاوت میان استفاده داستانی از تغییر پوشش در «آدمبرفی» و کارکرد آن در برخی آثار جدید است.
در واقع، پرسش اصلی این نیست که چرا یک فیلم از چنین تمهیدی استفاده میکند؛ بلکه باید بررسی کرد آیا این شگرد به پیشبرد قصه کمک میکند یا صرفاً بهانهای برای تولید شوخیهای تکراری است.
موضوع ردهبندی سنی فیلم نیز به بحث دیگری تبدیل شد. محدودیت سنی بالای ۱۵ سال برای تماشای «خانوم والده» پس از آغاز اکران اعلام شد، اما گزارش همشهری آنلاین در ۲۳ مهر ۱۴۰۵ درباره حضور دانشآموزان دبستانی در سالنهای نمایش، بار دیگر مسئله ضمانت اجرایی ردهبندی سنی را مطرح کرد. ردهبندی زمانی معنا دارد که پیش از خرید بلیت به خانوادهها اطلاعرسانی شود و سازوکار مشخصی برای اجرای آن وجود داشته باشد.
اقتصاد تولید و تکرار فرمولهای موفق
برای تحلیل استقبال از «خانوم والده» و دیگر کمدیهای پرفروش، نمیتوان تنها به کیفیت محتوایی آثار توجه کرد. اقتصاد تولید و شرایط بازار سینما نیز در این زمینه نقش مهمی دارند.
ساخت فیلم سینمایی به سرمایه نیاز دارد و بازگشت این سرمایه در شرایطی که تولید آثار پرهزینه با ریسکهای مختلف روبهرو است، برای تهیهکنندگان اهمیت زیادی دارد. حضور بازیگر محبوب، ایدهای قابل تبلیغ و سابقه موفقیت آثار مشابه، میتواند تصمیمگیری برای ساخت یک کمدی تجاری را آسانتر کند.
همایون اسعدیان، کارگردان سینما، در گفتوگو با خبرگزاری ایسنا درباره گرایش تهیهکنندگان به ساخت کمدیهای پرفروش گفته است: «وقتی یک یا دو فیلم کمدی فروش فوقالعاده میکنند، همه تهیهکنندگان به این سمت هجوم میآورند».
این موضوع یکی از دلایل تکرار فرمولهای موفق در گیشه است. وقتی یک فیلم با هزینه و ریسک مشخص فروش بالایی دارد، تهیهکننده دیگری نیز ممکن است به جای تجربه مسیری تازه، همان الگو را انتخاب کند.
از سوی دیگر، شرایط اقتصادی مخاطبان نیز در انتخاب فیلم تأثیرگذار است. برای بسیاری از خانوادهها، سینما رفتن به تفریحی هزینهبر تبدیل شده و انتخاب فیلمی با بازیگر محبوب و وعده سرگرمی، تصمیمی قابل درک است.
آرش خوشخو، منتقد سینما، نیز در گفتوگویی با اعتمادآنلاین در ۹ اردیبهشت ۱۴۰۲ به پیشینه شوخیهای جنسی در ادبیات و فرهنگ عامه اشاره کرده است. از نگاه او، این نوع شوخیها در دورههای مختلف هم بهعنوان یکی از عناصر طنز بومی و هم بهعنوان ابزاری برای جذب مخاطب مورد استفاده قرار گرفتهاند.
بنابراین، شوخیهای جنسی و دوپهلو پدیده تازهای در فرهنگ طنز ایران نیستند. آنچه در سالهای اخیر تغییر کرده، شکل استفاده از آنها و میزان اتکای برخی فیلمها به این ابزار است.
در سوی دیگر این بحث، مهدی علیمیرزایی، فیلمنامهنویس و کارگردان، در گفتوگو با ایلنا در ۱۲ آذر ۱۴۰۳ نسبت به استفاده گسترده از واژه «ابتذال» برای توصیف کمدیهای پرفروش انتقاد کرده است. او معتقد است این واژه گاهی به ابزاری برای تحقیر آثاری تبدیل میشود که با سلیقه برخی منتقدان همخوانی ندارند. از نگاه او، نمیتوان صرفاً به دلیل عامهپسند بودن یک اثر، آن را فاقد ارزش دانست.
این دیدگاه نیز بخشی از واقعیت مناقشه امروز است. هر فیلم پرفروشی لزوماً کمکیفیت نیست و هر اثری که با سلیقه منتقدان همراه نباشد، بیارزش محسوب نمیشود. با این حال، فروش بالا نیز بهتنهایی معیار سنجش کیفیت فیلمنامه، کارگردانی و ارزش هنری یک فیلم نیست.
محدودشدن تنوع؛ مسئلهای فراتر از سلیقه مخاطب
بحث درباره غلبه نگاه اقتصادی و محدودشدن تنوع در سینمای ایران، پیشتر نیز در گفتوگوهای خبرآنلاین با منتقدان مطرح شده بود.
شاهین امین، منتقد سینما، با اشاره به اولویت یافتن سرمایه و کسب درآمد گفته بود: «وقتی سرمایه و کسب درآمد حاکم و ارزش مطلق باشد، سلیقه و کیفیت عقب میروند و سطحینگری، کپیکاری و میانمایگی تسلط مییابد».
محمود گبرلو نیز در بررسی رابطه میان ذائقه مخاطب و سیاستگذاری سینمایی، به محدودشدن انتخابهای تماشاگر اشاره کرده و گفته بود این شرایط «باعث شده تماشاگر ایرانی مجبور شود به تماشای فیلمهایی برود که مطابق با سلیقه واقعی او نیست».
سحر عصرآزاد، منتقد سینما، محدودشدن تنوع تولید را یکی از مسائل اصلی سینمای ایران دانسته و تأکید کرده بود: «سعی شده مسیرهای مختلف سینمای ایران گسترش پیدا نکند و در واقع محدود شود».
کیوان کثیریان نیز با اشاره به تجربه سینمای دیگر کشورها گفته بود: «در سایر کشورها، به یک ژانر انحصار نمیدهند». او همچنین یادآوری کرده بود که «سینمای کمدی به معنای سینمای دمدستی یا سطحی نیست».
مجموع این دیدگاهها نشان میدهد که مسئله کمدیهای تجاری را نمیتوان تنها به تغییر سلیقه تماشاگران نسبت داد. محدودشدن تنوع تولید، سیاستگذاری سینمایی و اولویتهای اقتصادی نیز در شکلگیری این وضعیت نقش دارند.
از طرف دیگر، استقبال از آثار عامهپسند به معنای یکسان بودن سلیقه تمام تماشاگران نیست. فیلمهایی مانند «فسیل»، «هفتاد سی»، «نهنگ عنبر»، «خجالت نکش» و «ورود آقایان ممنوع» با شیوههای متفاوتی از کمدی به موفقیت تجاری رسیدهاند. برخی بر شوخیهای کلامی و موقعیتهای اغراقشده تکیه دارند و برخی دیگر از قصه و شخصیتپردازی برای ایجاد طنز بهره میبرند.
حتی در جدول فروش سال ۱۴۰۵ نیز در کنار «خانوم والده»، آثاری با فضای متفاوت مانند «زندهشور» ساخته کاظم دانشی و «استخر» به کارگردانی سروش صحت توانستهاند مخاطبان قابل توجهی جذب کنند.
بنابراین، نسبت دادن استقبال از کمدیهای پرفروش به تغییر قطعی ذائقه عمومی، بدون در نظر گرفتن عواملی مانند بازیگران، تبلیغات، تعداد سالنها، زمان اکران و قیمت بلیت، نتیجهگیری دقیقی نخواهد بود.
بازگشت به قصه؛ نیاز امروز سینمای کمدی
مرور چهار دهه کمدی در سینمای ایران نشان میدهد که این ژانر همواره میان دو نیاز حرکت کرده است: سرگرم کردن مخاطب و ساختن اثری که پس از پایان نمایش نیز در ذهن او باقی بماند.
«اجارهنشینها» با مناسبات اجتماعی و شخصیتهایش، «لیلی با من است» با تضادهای رفتاری قهرمانش، «مارمولک» با موقعیت داستانی متفاوت و «سنپطرزبورگ» با رابطه میان شخصیتها، نمونههایی از فیلمهایی هستند که برای خنداندن مخاطب به یک قصه نیاز داشتند.
در مقابل، بخشی از کمدیهای جدید به سمت موقعیتهایی حرکت کردهاند که بیشتر به شوخیهای مستقل و قابل انتشار در فضای مجازی شباهت دارند. در این آثار گاهی شخصیتها فرصت چندانی برای تحول پیدا نمیکنند و داستان نیز بهانهای برای رسیدن به موقعیت خندهدار بعدی میشود.
این تغییر را نمیتوان تنها به فیلمسازان یا تماشاگران نسبت داد. اقتصاد تولید، رقابت بر سر فروش، تغییر الگوی مصرف رسانهای، شرایط اجتماعی و تصمیمهای نظام اکران همگی در شکلگیری آن نقش دارند.
از سوی دیگر، حضور بازیگران توانمند در چنین آثاری این پرسش را ایجاد میکند که چرا از ظرفیتهای آنها در فیلمنامههایی منسجمتر و خلاقانهتر استفاده نمیشود. بازیگرانی مانند رضا عطاران که سابقه حضور در آثار مبتنی بر شخصیتپردازی و موقعیتهای متفاوت را دارند، میتوانند در صورت برخورداری از متن مناسب، ظرفیتهای بیشتری از کمدی را به نمایش بگذارند.
شاید مسئله امروز سینمای کمدی ایران این نباشد که چرا مردم میخندند یا چرا فیلمی را برای سرگرمی انتخاب میکنند؛ مسئله این است که چرا بخشی از تولیدات سینمایی برای خنداندن مخاطب، به جای خلق موقعیتهای تازه، مدام به سراغ فرمولهایی میروند که پیشتر امتحان خود را پس دادهاند.
فروش «خانوم والده» نشان میدهد این فرمولها همچنان میتوانند مخاطب جذب کنند؛ اما ماندگاری آثاری مانند «اجارهنشینها»، «لیلی با من است» و «مارمولک» یادآوری میکند که موفقیت یک کمدی فقط به تعداد خندههایی که در سالن ایجاد میکند محدود نمیشود. گاهی آنچه یک فیلم را در حافظه تماشاگر نگه میدارد، قصهای است که پس از پایان خندهها همچنان میتوان درباره آن حرف زد.