مینا نوروزی
انرژی در اقتصاد صنعتی ایران، دیگر صرفاً یکی از نهادههای تولید نیست؛ بلکه به یکی از تعیینکنندهترین عوامل بقای بنگاههای اقتصادی، استمرار تولید، قدرت رقابت در بازارهای داخلی و خارجی و حتی امنیت اقتصادی کشور تبدیل شده است. افزایش مصرف انرژی در بخش صنعت، فرسودگی بخشی از تجهیزات و ماشینآلات، پایین بودن راندمان بسیاری از فرایندهای تولیدی و محدودیتهای روزافزون در تأمین برق و گاز، ضرورت بازنگری در الگوی مصرف انرژی صنایع را بیش از گذشته آشکار کرده است.
در چنین شرایطی، ارتقای بهرهوری انرژی باید از سطح توصیههای عمومی و برنامههای مقطعی فراتر برود و به یکی از محورهای اصلی سیاست صنعتی کشور تبدیل شود. مسئله فقط کاهش مصرف برق و گاز نیست؛ بلکه هدف، تولید بیشتر با مصرف انرژی کمتر، کاهش هزینه تمامشده محصولات، افزایش بهرهوری سرمایهگذاری و آزادسازی ظرفیتهای انرژی برای توسعه اقتصادی است.
نکته مهم آن است که بخش قابلتوجهی از ظرفیت صرفهجویی انرژی در صنایع، الزاماً به سرمایهگذاریهای عظیم و احداث واحدهای جدید وابسته نیست. اصلاح فرایندهای تولید، بهینهسازی تجهیزات، مدیریت هوشمند مصرف، بازیافت حرارت، استفاده از فناوریهای نوین و بهرهگیری از دانش شرکتهای تخصصی میتواند در بسیاری از موارد، نتایج اقتصادی قابلتوجهی به همراه داشته باشد.
از این منظر، موضوع مطرحشده در گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی درباره ضرورت ارتقای بهرهوری انرژی صنایع با بهرهگیری از ظرفیتهای تخصصی، باید در چارچوب یک مسئله راهبردی بررسی شود: چگونه میتوان دانش فنی، توان مهندسی، سرمایه و ظرفیت اجرایی موجود در کشور را به ابزاری مؤثر برای کاهش شدت انرژی و افزایش توان تولیدی صنایع تبدیل کرد؟
صنعت ایران با محدودیت انرژی
و ضعف بهرهوری روبهروست
یکی از چالشهای ساختاری اقتصاد ایران، فاصله میان ظرفیت بالقوه تولید و میزان بهرهبرداری واقعی از منابع انرژی است. در بسیاری از صنایع، انرژی با راندمانی پایینتر از استانداردهای فنی قابلدستیابی مصرف میشود. این وضعیت در صنایعی مانند فولاد، سیمان، پتروشیمی، پالایشگاهها، صنایع غذایی، نساجی و معادن، به شکلهای مختلف خود را نشان میدهد.
در صنایع انرژیبر، مصرف بالای انرژی صرفاً به معنای افزایش هزینه نیست؛ بلکه میتواند به محدودیت تولید، کاهش توان صادراتی، افت کیفیت محصولات و کاهش جذابیت سرمایهگذاری منجر شود. هنگامی که یک کارخانه به دلیل محدودیت برق یا گاز ناچار به کاهش ظرفیت تولید میشود، زیان اقتصادی آن به هزینه انرژی محدود نمیماند و هزینههای نیروی انسانی، استهلاک تجهیزات، تعهدات مالی، حملونقل و فرصتهای ازدسترفته بازار را نیز دربرمیگیرد.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی در سال ۲۰۲۵، صنعت بزرگترین بخش مصرفکننده نهایی انرژی در جهان است و نزدیک به ۴۰ درصد مصرف نهایی انرژی را به خود اختصاص میدهد. همچنین صنایع انرژیبر حدود سهچهارم تقاضای انرژی بخش صنعت را تشکیل میدهند. این آمار نشان میدهد که بهبود بهرهوری در بخش صنعت، یکی از مهمترین مسیرهای مدیریت تقاضای انرژی در اقتصاد جهانی است.
در ایران نیز ساختار تولید و سهم قابلتوجه صنایع انرژیبر، اهمیت این موضوع را دوچندان میکند. البته باید توجه داشت که برای ارزیابی دقیق وضعیت هر صنعت، نمیتوان صرفاً میزان مصرف مطلق انرژی را ملاک قرار داد. یک کارخانه بزرگ ممکن است به دلیل حجم تولید، مصرف انرژی بالایی داشته باشد، اما در مقایسه با واحدهای مشابه از بهرهوری بهتری برخوردار باشد.
بنابراین، معیار اصلی باید «شدت مصرف انرژی» باشد؛ یعنی میزان انرژی مصرفشده برای تولید یک واحد محصول یا ایجاد یک واحد ارزش افزوده. برای مثال، میزان برق و گاز مصرفی برای تولید یک تن فولاد، یک تن سیمان یا یک تن محصول پتروشیمی، شاخص مناسبتری برای مقایسه عملکرد واحدهای صنعتی است.
این تغییر نگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سیاستگذاری مبتنی بر کاهش مطلق مصرف ممکن است به محدود کردن تولید منجر شود، درحالیکه هدف سیاست بهرهوری باید کاهش مصرف انرژی به ازای هر واحد تولید و همزمان افزایش ارزش افزوده باشد.
چرا بهرهگیری از
ظرفیتهای تخصصی اهمیت دارد؟
نکته محوری در اظهارات وزیر صنعت، معدن و تجارت، تأکید بر استفاده از ظرفیتهای تخصصی و نخبگانی برای ارزیابی و سنجش بهرهوری انرژی صنایع است. این تأکید را باید فراتر از دعوت عمومی به همکاری دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان ارزیابی کرد.
واقعیت آن است که بهینهسازی مصرف انرژی در صنایع، موضوعی چندرشتهای است. شناسایی اتلاف انرژی در یک کارخانه فولاد یا پتروشیمی، به دانش تخصصی در حوزههای مهندسی مکانیک، برق، شیمی، ابزار دقیق، کنترل صنعتی، مدیریت فرایند و اقتصاد انرژی نیاز دارد.
در بسیاری از واحدهای صنعتی، تجهیزات قدیمی، سیستمهای انتقال انرژی، موتورهای الکتریکی، کمپرسورها، دیگهای بخار و کورهها، ظرفیتهای قابلتوجهی برای بهبود عملکرد دارند. اما شناسایی این ظرفیتها بدون اندازهگیری دقیق و بررسی فنی امکانپذیر نیست.
برای مثال، ممکن است یک واحد تولیدی تصور کند مشکل اصلی آن کمبود برق است، درحالیکه بررسی تخصصی نشان دهد بخش قابلتوجهی از مصرف برق به دلیل استفاده از الکتروموتورهای نامتناسب، سیستمهای کنترل ناکارآمد یا عملکرد نامناسب پمپها و فنهاست.
در چنین شرایطی، جایگزینی تجهیزات یا اصلاح شیوه بهرهبرداری میتواند بدون افزایش ظرفیت تأمین انرژی، امکان تولید بیشتر را فراهم کند.
ظرفیتهای تخصصی موردنیاز را میتوان در چند گروه دستهبندی کرد:
- دانشگاهها و مراکز پژوهشی: برای توسعه فناوری، تدوین استانداردها و انجام مطالعات تخصصی.
- شرکتهای دانشبنیان: برای طراحی سامانههای هوشمند پایش، کنترل و مدیریت انرژی.
- شرکتهای خدمات انرژی: برای ممیزی انرژی، شناسایی فرصتهای صرفهجویی و اجرای پروژههای بهینهسازی.
- مهندسان و متخصصان صنعتی: برای اصلاح فرایندهای تولید و ارتقای راندمان تجهیزات.
- شرکتهای تأمین مالی و سرمایهگذاری: برای تأمین منابع موردنیاز پروژههای بهینهسازی و بازپرداخت از محل منافع حاصل از صرفهجویی.
نکته مهم این است که حضور این مجموعهها باید در قالب یک زنجیره اجرایی منسجم تعریف شود. صرف برگزاری نشستهای تخصصی، انعقاد تفاهمنامه با دانشگاهها یا حمایت از شرکتهای دانشبنیان، بهتنهایی به معنای افزایش بهرهوری نیست. معیار موفقیت، میزان کاهش واقعی شدت مصرف انرژی و بازگشت اقتصادی سرمایهگذاری است.
هوشمندسازی؛
عبور از مدیریت سنتی مصرف انرژی
یکی از محورهای مهم مطرحشده در نشست ستاد عالی انرژی وزارت صمت، هوشمندسازی فرایندهای مصرف انرژی در صنایع است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که مدیریت سنتی انرژی معمولاً بر اساس قبضهای ماهانه، گزارشهای دورهای و بررسیهای محدود انجام میشود؛ درحالیکه بخش مهمی از اتلاف انرژی در زمان واقعی و در جریان عملیات تولید رخ میدهد. فناوریهای هوشمند میتوانند اطلاعات مربوط به مصرف برق، گاز، بخار، آب و سایر حاملهای انرژی را بهصورت مستمر جمعآوری و تحلیل کنند. این اطلاعات به مدیران اجازه میدهد نقاط پرمصرف، تغییرات غیرعادی، افت راندمان تجهیزات و ناهماهنگی میان بخشهای مختلف تولید را شناسایی کنند.
برای نمونه، در یک کارخانه سیمان میتوان میزان مصرف انرژی کوره، آسیابها، فنها و سیستمهای انتقال مواد را بهصورت جداگانه پایش کرد. در یک مجتمع پتروشیمی نیز میتوان مصرف بخار، برق و سوخت را در واحدهای مختلف اندازهگیری و با شاخصهای استاندارد مقایسه کرد.
مزیت اصلی چنین سامانههایی، تبدیل اطلاعات پراکنده به ابزار تصمیمگیری است.
هوش مصنوعی و تحلیل داده نیز میتوانند در پیشبینی خرابی تجهیزات، تنظیم بهینه عملکرد ماشینآلات و شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف نقش داشته باشند. برای مثال، سامانههای پیشبینیکننده میتوانند با تحلیل دادههای عملکرد یک کمپرسور، احتمال افت راندمان یا بروز نقص فنی را پیش از توقف دستگاه تشخیص دهند.
البته نباید هوشمندسازی را با نصب چند حسگر یا خرید نرمافزار یکسان دانست. اگر اطلاعات تولید و مصرف انرژی بهدرستی ثبت نشوند، تجهیزات اندازهگیری کالیبره نباشند یا مدیران از دادهها برای اصلاح فرایند استفاده نکنند، فناوری جدید نیز نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.
ازاینرو، هوشمندسازی باید همراه با استانداردسازی دادهها، آموزش نیروی انسانی و تعریف شاخصهای قابلاندازهگیری باشد.
آژانس بینالمللی انرژی نیز در گزارش بهرهوری انرژی ۲۰۲۵، دیجیتالیسازی و تحلیل دادههای تولید را از ابزارهای مؤثر برای شناسایی ناکارآمدیها و بهبود عملیات صنعتی معرفی کرده است.
ممیزی انرژی؛
نخستین گام برای اصلاح ساختار مصرف
یکی از پیشنیازهای اجرای موفق برنامههای بهرهوری، انجام ممیزی جامع انرژی در واحدهای صنعتی است.
ممیزی انرژی فرایندی نظاممند برای بررسی میزان مصرف، شناسایی نقاط اتلاف، ارزیابی عملکرد تجهیزات و ارائه راهکارهای اصلاحی است. در این فرایند، مشخص میشود انرژی در کدام بخشها مصرف میشود، چه میزان از آن به محصول نهایی تبدیل میشود و چه مقدار در قالب حرارت، نشتی، اصطکاک یا عملکرد نامناسب تجهیزات از دست میرود.
برای اثربخشی این برنامه، لازم است ممیزیها صرفاً به تهیه گزارشهای اداری محدود نشوند. هر گزارش باید شامل اطلاعات پایه، شاخص مصرف انرژی، فهرست فرصتهای بهبود، هزینه اجرای راهکارها، میزان صرفهجویی پیشبینیشده و دوره بازگشت سرمایه باشد.
همچنین باید میان ممیزی اولیه و ارزیابی نتایج پس از اجرای پروژه تفاوت قائل شد. صرف پیشبینی صرفهجویی به معنای تحقق آن نیست و نتایج باید با اندازهگیری مستقل و قابلراستیآزمایی تأیید شوند.
یکی از راهکارهای مؤثر، ایجاد بانک اطلاعاتی ملی بهرهوری انرژی صنایع است. این بانک میتواند اطلاعات مربوط به مصرف انرژی، ظرفیت تولید، نوع فناوری، عمر تجهیزات و شاخصهای عملکردی واحدهای صنعتی را دربرگیرد.
با استفاده از چنین سامانهای، وزارت صمت قادر خواهد بود صنایع دارای بیشترین ظرفیت صرفهجویی را شناسایی و منابع حمایتی را به سمت پروژههای دارای بازده اقتصادی بالاتر هدایت کند.
فرصتهای بهینهسازی در صنایع انرژیبر
هر صنعت متناسب با فناوری و ساختار تولید خود، فرصتهای متفاوتی برای کاهش مصرف انرژی دارد.
صنعت فولاد: استفاده از سیستمهای بازیافت حرارت، بهینهسازی کورهها، ارتقای موتورهای الکتریکی، کاهش تلفات در سیستمهای هوای فشرده و بهبود مدیریت مصرف برق از مهمترین ظرفیتهای این بخش است. همچنین استفاده مؤثرتر از قراضه و افزایش بهرهوری مواد اولیه میتواند مصرف انرژی به ازای هر تن محصول را کاهش دهد.
صنعت سیمان: کورهها و آسیابها از مهمترین مصرفکنندگان انرژی هستند. اصلاح عایقکاری، بهینهسازی احتراق، استفاده از سیستمهای بازیافت حرارت و ارتقای تجهیزات خردایش میتواند راندمان این صنعت را افزایش دهد.
صنعت پتروشیمی: مدیریت بخار، بهینهسازی کمپرسورها، کاهش تلفات حرارتی، اصلاح مبدلهای حرارتی و بازیابی انرژی از جریانهای فرایندی اهمیت زیادی دارد. در این صنعت، بهبود عملکرد یک تجهیز کلیدی ممکن است بر کل زنجیره تولید اثر بگذارد.
صنایع غذایی و نساجی: عایقکاری، استفاده از تجهیزات سرمایشی و گرمایشی پربازده، بازیافت حرارت و مدیریت هوشمند بار مصرف، از جمله راهکارهای قابلاجرا هستند.
معادن: بهینهسازی ماشینآلات استخراج، نوارهای نقاله، سیستمهای تهویه، پمپها و تجهیزات خردایش میتواند هزینه انرژی را کاهش دهد.
بنابراین، نسخه واحدی برای همه صنایع وجود ندارد. سیاستگذاری موفق باید بر اساس ممیزی تخصصی، فناوری مورد استفاده و شرایط اقتصادی هر واحد تولیدی انجام شود.
تأمین مالی؛
مانع اصلی تبدیل ایده به پروژه اجرایی
یکی از مهمترین موانع توسعه بهرهوری انرژی در صنایع ایران، محدودیت منابع مالی و دشواری تأمین سرمایه برای نوسازی تجهیزات است.
بسیاری از واحدهای صنعتی، بهویژه بنگاههای کوچک و متوسط، با مشکلات نقدینگی مواجهاند و حتی اگر از نظر فنی امکان کاهش مصرف انرژی را داشته باشند، توان تأمین هزینه اولیه اجرای پروژه را ندارند. از سوی دیگر، برخی مدیران صنعتی به دلیل نامشخص بودن دوره بازگشت سرمایه یا نگرانی از اختلال در فرایند تولید، تمایل کافی برای اجرای طرحهای بهینهسازی ندارند. در این شرایط، استفاده از مدلهای نوین تأمین مالی اهمیت پیدا میکند. یکی از این مدلها، قراردادهای مبتنی بر عملکرد یا صرفهجویی انرژی است. در این روش، شرکت خدمات انرژی، اجرای پروژه بهینهسازی را برعهده میگیرد و هزینه سرمایهگذاری خود را از محل بخشی از صرفهجویی مالی ایجادشده دریافت میکند. در نتیجه، فشار تأمین سرمایه اولیه از دوش واحد صنعتی برداشته میشود و منافع طرفین به تحقق واقعی صرفهجویی وابسته خواهد بود.
مدل دیگر، استفاده از بازار بهینهسازی انرژی و محیط زیست و ظرفیتهای قانونی ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابتپذیر و ارتقای نظام مالی کشور است.
این ماده قانونی امکان حمایت از سرمایهگذاری در پروژههای صرفهجویی انرژی را پیشبینی کرده و بر بازپرداخت سرمایهگذاری از محل درآمد یا صرفهجویی ایجادشده تأکید دارد. همچنین آییننامه اجرایی آن، بهینهسازی مصرف انرژی در بخشهای مختلف از جمله صنعت را مورد توجه قرار داده است.