بسیاری از جاذبههای طبیعی کشور ازجمله جنگلها، سواحل، تالابها، کوهستانها و مناطق حفاظتشده با مشکلاتی مانند تخریب زیستگاهها، آلودگی، مدیریت نامناسب پسماند، مصرف بیرویه منابع آب و فشار ناشی از حضور گردشگران مواجهاند. اگر توسعه گردشگری بدون در نظر گرفتن ظرفیت تحمل محیط انجام شود، نهتنها موجب رونق اقتصادی نخواهد شد، بلکه ارزش اصلی جاذبهها نیز از بین خواهد رفت. تعیین ظرفیت پذیرش مقاصد، کنترل تعداد بازدیدکنندگان و اجرای برنامههای حفاظت محیط زیست از الزامات توسعه پایدار گردشگری در ایران است. گردشگری به همکاری میان نهادهای مختلف ازجمله دستگاههای متولی میراث فرهنگی و گردشگری، شهرداریها، وزارت راه، سازمان حفاظت محیط زیست، بخش خصوصی و جوامع محلی نیاز دارد. نبود هماهنگی میان این بخشها موجب میشود تصمیمهای توسعهای در برخی موارد بدون توجه به آثار اجتماعی و زیستمحیطی آنها اجرا شود.ایران به دلیل قرار گرفتن در منطقه خشک و نیمهخشک جهان با مشکلاتی مانند کاهش منابع آب، افزایش دما و بیابانزایی مواجه است و این عوامل میتوانند بر جذابیت و قابلیت استفاده از بسیاری از مقاصد گردشگری تأثیر بگذارند. بنابراین برنامهریزی گردشگری باید با سیاستهای سازگاری با تغییرات اقلیمی و مدیریت پایدار منابع طبیعی همراه باشد. احیای گردشگری بینالمللی نیازمند برنامهای منسجم و فرابخشی است معاون گردشگری کشور بر تدوین برنامهای منسجم و فرابخشی برای احیای گردشگری بینالمللی و تسهیل بازگشت گردشگران خارجی تأکید کرد. انوشیروان محسنیبندپی، در نشست «احیای گردشگری بینالمللی در شرایط بحرانی» که در معاونت گردشگری برگزار گردید، با تأکید بر ضرورت عبور از رویکردهای مقطعی و حرکت به سمت برنامهای منسجم، عملیاتی و چندوجهی برای بازفعالسازی گردشگری ورودی، اظهار کرد: بازگشت ایران به بازارهای بینالمللی گردشگری نیازمند آن است که ظرفیتهای دیپلماسی، حملونقل، مرزی، فرهنگی، مالی و بازاریابی کشور به صورت هماهنگ و همافزا به کار گرفته شود. وی، فعالسازی دیپلماسی منطقهای را یکی از مهمترین الزامات این مسیر دانست و بر تدوین برنامههای مشخص برای بازارهای هدف، توسعه ارتباط با نهادهای گردشگری کشورهای منطقه و استفاده از ظرفیت مناسبات دوجانبه برای تقویت جریان گردشگران ورودی تأکید کرد. معاون گردشگری کشور همچنین برگزاری رودشوهای تخصصی در بازارهای هدف را از ابزارهای مؤثر در بازاریابی مستقیم گردشگری عنوان کرد و گفت: معرفی ظرفیتهای ایران باید از قالب تبلیغات عمومی فراتر رفته و با حضور مستقیم فعالان گردشگری، دفاتر خدمات مسافرتی و بخش خصوصی در بازارهای هدف و برقراری ارتباط با فعالان و خریداران محصولات گردشگری دنبال شود. محسنیبندپی، حضور هدفمند در نمایشگاهها و اجلاسهای مهم بینالمللی را نیز مورد تأکید قرار داد و افزود: علاوه بر نمایشگاههای تخصصی گردشگری، باید از ظرفیت نمایشگاهها و اجلاسهایی که از سوی وزارت امور خارجه به عنوان فرصتهای مناسب برای توسعه مناسبات اقتصادی و منطقهای معرفی میشوند نیز استفاده کنیم تا دیپلماسی گردشگری با دیپلماسی اقتصادی و سیاسی کشور پیوند مؤثرتری پیدا کند. وی، تقویت دسترسی هوایی به کشور را یکی از پیششرطهای اساسی احیای گردشگری بینالمللی دانست و بر پیگیری موضوع آزادی پنجم پروازهای خارجی تأکید کرد تا با استفاده از ظرفیت ایرلاینهای خارجی، بخشی از محدودیتهای موجود در دسترسی هوایی به ایران جبران شود. معاون گردشگری کشور در ادامه، توسعه و فراگیرسازی زیرساختهای نوین پرداخت برای گردشگران خارجی را مورد توجه قرار داد و با اشاره به اقدامات انجامشده در این زمینه، اظهار کرد: راهاندازی سامانه «پیول» بانک رفاه کارگران و فراهم شدن امکان صدور کارتهای گردشگری ریالی و ارزی و ابزارهای پرداخت بینالمللی، ظرفیت ارزشمندی برای تسهیل حضور گردشگران خارجی در ایران ایجاد کرده است و باید زمینه استفاده گستردهتر گردشگران از این زیرساخت فراهم شود.محسنیبندپی همچنین ایرانیان خارج از کشور را ظرفیتی مهم برای تقویت پیوندهای فرهنگی و گردشگری با ایران دانست و بر طراحی مشوقهای مشخص برای این گروه تأکید کرد.
وی افزود: باید مجموعهای از دغدغههای ایرانیان خارج از کشور برای سفر به ایران و بازگشت مجدد آنان مورد بررسی قرار گیرد و برای موضوعاتی از جمله تسهیل رفتوآمد، رفع نگرانیهای مرتبط با وضعیت نظاموظیفه مشمولان، امکان برخورداری از پوشش بیمه سلامت و سایر مسائل مرتبط با اقامت و تردد راهکارهای اجرایی و مشوقهای مناسب پیشبینی شود.
معاون گردشگری کشور، استفاده هدفمند از ظرفیت رایزنان فرهنگی جمهوری اسلامی ایران را از دیگر محورهای این برنامه عنوان کرد و گفت: رایزنان فرهنگی میتوانند در معرفی ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و گردشگری ایران، شناسایی بازارهای جدید، برقراری ارتباط با نهادهای گردشگری کشورهای هدف و تقویت دیپلماسی عمومی و گردشگری کشور نقش مؤثری ایفا کنند.
محسنیبندپی همچنین بر بررسی و ساماندهی ورود گردشگران از مرزهای زمینی تأکید کرد و افزود: با توجه به اهمیت بازارهای پیرامونی و سهم قابل توجه سفرهای منطقهای، باید وضعیت مرزهای زمینی، خدمات قابل ارائه به گردشگران، فرایندهای ورود و خروج و موانع موجود به صورت دقیق بررسی و برای ساماندهی و تسهیل این مسیر، برنامه اجرایی مشخص تدوین شود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، تنوعبخشی به محصولات گردشگری و تمرکز بر حوزههای دارای مزیت رقابتی را ضروری دانست و گفت: گردشگری زیارت، سلامت و حلال از جمله حوزههایی هستند که ظرفیت بالایی برای جذب گردشگران منطقهای و بینالمللی دارند و باید با برنامهریزی هدفمند، این ظرفیتها به محصولات قابل عرضه در بازارهای خارجی تبدیل شوند.
معاون گردشگری کشور بر ضرورت تبلیغات حرفهای و معرفی هدفمند ظرفیتهای ایران در این حوزهها تأکید کرد و افزود: معرفی ایران در بازارهای خارجی باید متناسب با ویژگیها و علایق هر بازار انجام شود و از ظرفیت سفارتخانهها، رایزنان فرهنگی، نمایشگاهها، رودشوها، دفاتر خدمات مسافرتی و رسانههای بینالمللی برای معرفی محصولات گردشگری کشور استفاده شود. محسنیبندپی با تأکید بر اینکه احیای گردشگری بینالمللی یک مأموریت فرابخشی است، خاطرنشان کرد: توسعه گردشگری ورودی نیازمند همافزایی میان وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، وزارت امور خارجه، دستگاههای مسئول در حوزه حملونقل، مرز و امنیت، شبکه بانکی، نهادهای فرهنگی و بخش خصوصی است. وی تصریح کرد: باید از تمامی ظرفیتهای موجود کشور برای تبدیل گردشگری به یکی از پیشرانهای ارتباط اقتصادی، فرهنگی و منطقهای ایران استفاده کرد و با تعریف اقدامات مشخص، قابل اجرا و قابل سنجش، زمینه بازگشت تدریجی گردشگران خارجی و ارتقای جایگاه ایران در بازار گردشگری بینالمللی را فراهم ساخت.
گردشگری ایران در انتظار سرمایه
عبدالحمیدی عضو هیئتمدیره شرکت ریل گردش ایرانیان، بر ضرورت پیوند صنعت سفر با صندوقهای تخصصی گردشگری جهت تحول اقتصادی این حوزه تأکید کرد.
مجید عبدالحمیدی، عضو هیئتمدیره شرکت ریل گردش ایرانیان «حگردش» و فعال بازار سرمایه، با اشاره به ظرفیتهای گردشگری ایران بر ضرورت همکاری گستردهتر هلدینگهای گردشگری، شرکتهای حملونقل، مجموعههای اقامتی، بانکها و نهادهای مالی تأکید ورزید و عنوان کرد: طراحی ابزارهای تخصصی سرمایهگذاری، تأمین مالی هدفمند پروژهها و توسعه خدمات اعتباری سفر میتواند به بهرهبرداری بهینه از ظرفیتهای کشور و تقویت اقتصاد گردشگری مساعدت نماید. عبدالحمیدی، پیرامون چشمانداز صنعت گردشگری اظهار داشت: گردشگری زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی است که حملونقل، هتلداری، خدمات مالی، فناوری، صنایعدستی و کسبوکارهای محلی را به یکدیگر متصل میسازد. توسعه این صنعت میتواند هم برای بنگاههای بزرگ فرصت سرمایهگذاری فراهم آورد و هم درآمد و اشتغال را در مقاصد گوناگون گسترش دهد. وی افزود: ایران از ظرفیتهای متنوعی بهرهمند است، اما تبدیل این ظرفیتها به ارزش اقتصادی، مستلزم سازماندهی، سرمایهگذاری و همکاری میان فعالان صنعت است. جاذبه گردشگری زمانی به درآمد پایدار بدل میشود که مسافر بتواند بهسهولت مقصد را برگزیند، خدمات متناسب با بودجه خود ابتیاع نماید و تجربهای باکیفیت و قابل اعتماد کسب کند.
ظرفیتهای ایران؛ امکان رقابت جدی در گردشگری منطقه
این فعال بازار سرمایه پیرامون جایگاه ایران در مقایسه با کشورهای منطقه گفت: هنگامی که پیرامون بازارهای گردشگری پیرامون ایران، از ترکیه و عربستان تا ارمنستان، سخن میگوییم، میبایست به تنوع مزیتهای کشور خودمان نیز توجه نماییم. ایران از ترکیب ارزشمندی از میراث تاریخی، فرهنگ، طبیعت، جاذبههای زیارتی و تنوع اقلیمی برخوردار است. به باور من، این مجموعه ظرفیتها، امکان رقابتی بسیار جدیتر از جایگاه فعلی را برای کشور فراهم میآورد.
او ادامه داد: ویژگی چهارفصل ایران میتواند مبنای طراحی محصول گردشگری واقع شود. امکان برنامهریزی سفرهای ساحلی، کویری، کوهستانی، فرهنگی و زیارتی در فصول مختلف سال، به ما اجازه میدهد برای سلیقهها و گروههای مختلف مسافران، پیشنهادهای متنوعی ارائه دهیم. این تنوع، فرصتی برای توزیع متعادلتر سفر در طول سال و بهرهبرداری اقتصادیتر از زیرساختهاست.
عبدالحمیدی تأکید ورزید: میان ظرفیت بالقوه و عملکرد اقتصادی شکاف وجود دارد. برای بهرهگیری از این مزیتها میبایست دسترسی، کیفیت اقامت، خدمات مقصد، بازاریابی و شبکه فروش همزمان تقویت گردند. بخش مهمی از رقابت منطقهای در گردشگری، به کیفیت اجرای همین حلقهها منوط است.
گردشگری ورودی؛
فرصتی راهبردی برای آینده اقتصاد ایران
وی پیرامون آینده حضور گردشگران خارجی در ایران بیان کرد: من به ظرفیت بلندمدت گردشگری ورودی ایران خوشبین هستم. تنوع مقاصد و تجربههایی که کشور میتواند به گردشگر خارجی ارائه دهد، زمینه توسعه بازاری بسیار گستردهتر را مهیا میسازد. تحقق این فرصت به تسهیل سفر، تقویت ارتباطات حملونقلی، امکان پرداخت، معرفی حرفهای مقاصد و اطمینان خاطر گردشگر وابسته است.
عضو هیئتمدیره ریل گردش ایرانیان افزود: این چشمانداز برای شرکتها اهمیت راهبردی دارد. مجموعههایی که امروز روی استاندارد خدمات، آموزش نیروی انسانی، فروش چندزبانه، شبکه توزیع و همکاریهای بینالمللی سرمایهگذاری میکنند، میتوانند برای پاسخگویی به تقاضای آینده مهیئتر باشند.
او تصریح کرد: سرمایهگذاری میبایست با بررسی سناریوهای مختلف تقاضا انجام پذیرد. پروژه لازم است در شرایط محتاطانه نیز قابل دفاع باشد و در صورت گسترش بازار، قابلیت توسعه داشته باشد. این رویکرد، خوشبینی به آینده را به تصمیم اقتصادی قابل اجرا بدل میسازد.
از بلیت قطار، هواپیما و کشتی تا اقامت؛
ضرورت هماهنگی خدمات سفر
عبدالحمیدی همچنین پیرامون نقش حملونقل در رونق گردشگری گفت: تجربه مسافر از زمان جستوجوی مقصد و خرید بلیت آغاز میشود. قیمت و دسترسی به بلیت قطار، هواپیما یا کشتی، نظم حرکت، کیفیت پاسخگویی و شرایط تغییر یا استرداد، بر تصمیم او اثر میگذارد. هماهنگی این خدمات با اقامت و برنامههای مقصد، میتواند خرید سفر را تسهیل و رضایت مشتری را مضاعف نماید. وی افزود: هر شیوه حملونقل، متناسب با مسیر و نوع تقاضا، جایگاه خود را دارد. قطار میتواند در سفرهای خانوادگی، گروهی و برنامهریزیشده نقش مؤثری ایفا کند؛ حملونقل هوایی برای دسترسی سریع و مسیرهای طولانی اهمیت دارد و خدمات دریایی مسافری نیز در مقاصد ساحلی و جزیرهای بخشی از زنجیره سفر تلقی میشود. او ادامه داد: همکاری میان شرکتهای حملونقل، هتلها و شبکههای فروش میتواند به طراحی بستههایی منجر شود که هم برای مسافر جذاب باشند و هم بهرهبرداری از ظرفیت بنگاهها را بهبود بخشند. ارزش این همکاری زمانی افزون میشود که برنامه فروش با ظرفیت واقعی و الگوی تقاضای هر مقصد هماهنگ باشد.
انعطاف در قیمتگذاری؛
تقویت حق انتخاب مسافر و انگیزه ارتقای کیفیت
این کارشناس بازار سرمایه همچنین اظهار داشت: یکی از زمینههای بهبود اقتصاد سفر، فراهمساختن انعطاف بیشتر و تدریجی در قیمتگذاری خدمات، در چارچوب رقابت و شفافیت است. هرچه فاصلهگرفتن از قیمتگذاری دستوری با تنوع خدمات و امکان مقایسه روشن قیمت و کیفیت همراه گردد، شرکتها انگیزه فزونتری برای ارتقای خدمات و نوسازی خواهند داشت و مسافر نیز میتواند متناسب با بودجه و انتظار خود انتخاب نماید.
وی افزود: در چنین فضایی، کیفیت، خوشقولی، پاسخگویی و خدمات پس از فروش میتوانند سهم بیشتری در انتخاب مشتری احراز کنند. حفظ دسترسی عمومی به سفر و هدفمندکردن حمایتها برای گروههای نیازمند نیز میبایست در این مسیر ملحوظ نظر باشد.