پنجم آذرماه ۱۳۵۸، فرمان تاریخی حضرت امام خمینی(ره) برای تشکیل بسیج مستضعفین، نقطه آغاز شکلگیری ظرفیتی بزرگ برای مشارکت مردمی در صیانت از استقلال، امنیت و آرمانهای انقلاب اسلامی بود. این فرمان، فراتر از تأسیس یک نهاد، بیانگر نگاهی عمیق به قدرت مردم و نقش بیبدیل آنان در تعیین سرنوشت کشور بود. تجربه هشت سال دفاع مقدس نیز بهخوبی نشان داد که چگونه حضور داوطلبانه اقشار مختلف جامعه، با وجود تفاوتهای قومی، اجتماعی و فرهنگی، میتواند به سرمایهای عظیم برای دفاع از سرزمین و حفظ تمامیت ارضی کشور تبدیل شود.
بسیج در گذر زمان، به عرصه دفاع و امنیت محدود نماند. حضور در مناطق محروم، مشارکت در فعالیتهای عمرانی و سازندگی، امدادرسانی در حوادثی همچون سیل و زلزله، همراهی با مردم در دوران همهگیری کرونا و مشارکت در حرکتهای مؤمنانه و برنامههای خدمترسانی اجتماعی، جلوههای دیگری از این ظرفیت مردمی را به نمایش گذاشته است. وجه مشترک این اقدامات، روحیه داوطلبانه، احساس مسئولیت در قبال دیگران و ترجیح منافع جمعی بر خواستههای فردی بوده است؛ ارزشهایی که میتوانند به تقویت پیوندهای اجتماعی و ارتقای اعتماد عمومی کمک کنند.
یکی از مهمترین کارکردهای اجتماعی بسیج را باید در تقویت همبستگی و انسجام ملی جستوجو کرد. در مقاطع حساس تاریخی، هنگامی که کشور با تهدیدها و دشواریهای بزرگ مواجه بوده، مشارکت مردم و همافزایی ظرفیتهای اجتماعی، زمینهساز عبور از بحرانها شده است. بسیج در این میان، بستری برای پیوند ارادههای مردمی و تبدیل احساس تعلق به مسئولیت و اقدام جمعی بوده است. این تجربه همچنین نشان میدهد که فرهنگ ایثار، مقاومت و همدلی، ظرفیتی فراتر از مرزهای جغرافیایی دارد و میتواند در تقویت روحیه همبستگی و حمایت متقابل در جهان اسلام نیز نقشآفرین باشد.
از منظر فرهنگ عمومی، اهمیت بسیج تنها به عملکرد آن در مقاطع خاص تاریخی محدود نمیشود؛ بلکه باید آن را در مجموعهای از ارزشها و رفتارهای اجتماعی همچون ایثار، نوعدوستی، تعاون، همدلی، مسئولیتپذیری، اعتماد اجتماعی و مشارکت در حل مسائل جامعه ارزیابی کرد. این ارزشها زمانی به سرمایهای ماندگار تبدیل میشوند که از سطح شعار فراتر روند و در زندگی روزمره مردم، روابط اجتماعی و مناسبات فرهنگی جامعه نهادینه شوند. در واقع، یکی از مهمترین دستاوردهای فرهنگی چنین تجربهای، تبدیل ارزشهای فردی و اعتقادی به رفتارهای جمعی و مسئولانه است.