مینا نوروزی
تأمین پایدار کالاهای اساسی، مواد اولیه و تجهیزات موردنیاز صنایع، یکی از مهمترین مؤلفههای امنیت اقتصادی کشور است؛ موضوعی که در شرایط تحریم، تنشهای منطقهای و اختلال در مسیرهای حملونقل بینالمللی اهمیتی دوچندان پیدا میکند. وابستگی بخش بزرگی از تجارت خارجی ایران به بنادر جنوبی و مسیرهای دریایی، این پرسش را به وجود آورده است که در صورت بروز اختلال در این مسیرها، چه ظرفیتهایی برای انتقال کالا از راههای جایگزین وجود دارد؟
اظهارات رئیس اتاق مشترک ایران و تاجیکستان درباره امکان تأمین بخش عمده نیاز کشور از مسیرهای ریلی و زمینی، بار دیگر توجهها را به ظرفیت جغرافیایی ایران و پیوندهای حملونقلی آن با آسیای میانه، قفقاز، ترکیه و کشورهای همسایه جلب کرده است. محمدحسین روشنک در گفتوگو با ایرنا تأکید کرده است که با آمادهسازی زیرساختهای ریلی میتوان حتی بخش قابلتوجهی از کالاهایی را که پیشتر از مسیر دریا وارد کشور میشدند، از مرزهای زمینی منتقل کرد. او در عین حال به کمبود واگن، محدودیت تردد واگنهای ایرانی در شبکه ریلی برخی کشورهای منطقه و مشکلات حملونقل با چین و آسیای میانه اشاره کرده است.
این اظهارات، فراتر از یک پیشنهاد حملونقلی، ناظر بر یک مسئله راهبردی است: آیا ایران میتواند با توسعه شبکه ریلی و جادهای، در برابر اختلال در مسیرهای اصلی تجارت خارجی، از انعطاف و تابآوری بیشتری برخوردار شود؟
۱. جغرافیای ایران؛ مزیت راهبردی که هنوز به ظرفیت کامل تبدیل نشده است
ایران از موقعیت جغرافیایی ویژهای برخوردار است. قرار گرفتن در محل اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، شبهقاره هند، خلیج فارس و ترکیه، امکان دسترسی به مجموعهای از مسیرهای تجاری را فراهم میکند که میتوانند در شرایط عادی و اضطراری مکمل یکدیگر باشند.
کشور از طریق مرزهای زمینی خود با هفت کشور همسایه ارتباط دارد و شبکه ریلی آن به چند مسیر بینالمللی متصل است. این موقعیت امکان میدهد کالا از مسیرهای مختلف وارد کشور شود؛ از جمله:
- مسیر شمالشرق: ارتباط با ترکمنستان، ازبکستان، قزاقستان و در ادامه چین از طریق شبکه ریلی آسیای مرکزی.
- مسیر شمالغرب: ارتباط با جمهوری آذربایجان، قفقاز و روسیه؛ از جمله در چارچوب کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب.
- مسیر غرب: ارتباط ریلی و جادهای با ترکیه و از آن طریق دسترسی به بازارهای اروپایی.
- مسیر شرق: ارتباط جادهای و ریلی با افغانستان و پاکستان و ظرفیت اتصال به بازارهای آسیای جنوبی.
- مسیر دریای خزر: امکان مبادله کالا با روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان از طریق بنادر شمالی.
اهمیت این مسیرها در آن است که وابستگی تجاری کشور را به یک مبدأ یا یک شیوه حملونقل محدود نمیکنند. با این حال، وجود مرز مشترک یا خط ریلی بهتنهایی به معنای فراهم بودن امکان انتقال انبوه و مستمر کالا نیست. ظرفیت واقعی هر مسیر به زیرساخت، تجهیزات، توافقهای گمرکی، تعرفهها، امکانات تخلیه و بارگیری و هماهنگی کشورهای مسیر وابسته است.
۲. راهآهن؛ حلقه اصلی در انتقال پایدار کالا
در میان شیوههای حملونقل زمینی، راهآهن از نظر جابهجایی حجم بالای کالا، مصرف انرژی و هزینه تمامشده در مسافتهای طولانی، ظرفیت قابلتوجهی دارد. قطار میتواند مواد معدنی، غلات، محصولات صنعتی، مواد اولیه و برخی کالاهای کانتینری را در مقیاس بالا جابهجا کند.
اما بهرهبرداری از این مزیت در ایران با چند مانع مواجه است.
نخست؛ کمبود واگن و لکوموتیو. همانگونه که رئیس اتاق مشترک ایران و تاجیکستان نیز اشاره کرده، کمبود واگن در خراسان رضوی و محدودیت استفاده از واگنهای ایرانی در شبکه برخی کشورهای منطقه، امکان توسعه حملونقل ریلی را کاهش داده است. در تجارت بینالمللی، صرف داشتن واگن کافی نیست؛ واگن باید از نظر استاندارد فنی، عرض خط، مقررات ایمنی و مجوزهای بهرهبرداری با شبکه کشورهای مسیر سازگار باشد.
دوم؛ ناهماهنگی فنی شبکههای ریلی. تفاوت عرض خطوط ریلی در برخی کشورهای منطقه، ضرورت تعویض بوژی، انتقال بار یا استفاده از تجهیزات ویژه را به وجود میآورد. این موضوع میتواند زمان و هزینه حمل را افزایش دهد.
سوم؛ کمبود ظرفیت در پایانههای مرزی. اگر ظرفیت خطوط ریلی افزایش پیدا کند اما ایستگاههای مرزی، گمرکها، انبارها و تجهیزات تخلیه و بارگیری متناسب با آن توسعه نیابند، ازدحام در مرزها شکل میگیرد و مزیت سرعت راهآهن از بین میرود.
چهارم؛ ناتمام ماندن برخی حلقههای کریدوری. مسیرهای بینالمللی زمانی کارآمد میشوند که همه اجزای آنها تکمیل شده باشد. برای مثال، تکمیل اتصال ریلی رشت ـ آستارا در کریدور شمال ـ جنوب، از پروژههایی است که میتواند پیوستگی شبکه حملونقل ایران با قفقاز و روسیه را تقویت کند.
بنابراین توسعه راهآهن تنها با خرید واگن یا افزایش طول خطوط محقق نمیشود؛ بلکه به برنامهای یکپارچه برای رفع گلوگاههای فنی، عملیاتی و مرزی نیاز دارد.
۳. آسیای میانه و چین؛ ظرفیت مهم برای تنوعبخشی به واردات
یکی از محورهای مهم اظهارات روشنک، دشواری انتقال کالا از کشورهای آسیای میانه و چین است. این موضوع اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بخش مهمی از نیازهای صنعتی و مصرفی ایران از بازارهای آسیایی تأمین میشود.
مسیر ریلی چین به ایران از طریق قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان، امکان دسترسی زمینی به بازار بزرگ چین را فراهم میکند. این مسیر از نظر راهبردی ارزشمند است؛ زیرا بخشی از کالاهای صنعتی، قطعات، ماشینآلات و تجهیزات را بدون وابستگی مستقیم به مسیرهای دریایی جنوبی به کشور میرساند.
با این حال، مسیر زمینی چین تا ایران الزاماً سریعتر یا ارزانتر از حمل دریایی نیست. گزارش دویچهوله در اکتبر ۲۰۲۶ نشان میدهد که زمانهای اعلامشده برای حرکت قطارها با زمان واقعی تحویل کالا تفاوت دارد و تشریفات مرزی، بازرسیهای گمرکی، محدودیت واگن و مسائل مالی میتوانند زمان حمل را افزایش دهند. این گزارش همچنین بر مناسب بودن حمل ریلی برای برخی کالاهای صنعتی و قطعات حساس به زمان، در مقایسه با کالاهای حجیم و کمارزش تأکید میکند.
از این منظر، راهآهن چین ـ ایران باید بهعنوان یک مسیر مکمل و راهبردی دیده شود، نه جایگزینی کامل برای حمل دریایی. مزیت آن زمانی آشکار میشود که استمرار تولید صنایع به ورود بهموقع قطعات و مواد اولیه وابسته باشد.
۴. کریدور شمال ـ جنوب؛ پیوند ایران با روسیه و بازارهای اوراسیا
کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب یکی از مهمترین ظرفیتهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی ایران است. این کریدور با اتصال هند، ایران، جمهوری آذربایجان و روسیه، امکان انتقال کالا میان جنوب آسیا و شمال اوراسیا را فراهم میکند.
ایران در این مسیر میتواند هم نقش کشور مبدأ و مقصد کالا و هم نقش کشور ترانزیتی را ایفا کند. تکمیل زیرساختهای ریلی و جادهای، توسعه پایانههای مرزی و هماهنگی تعرفهای و گمرکی با کشورهای عضو، میتواند سهم ایران را در تجارت منطقهای افزایش دهد.
در این میان، مسیر رشت ـ آستارا از اهمیت ویژهای برخوردار است. نبود اتصال کامل ریلی در این بخش، پیوستگی مسیر را محدود میکند و بخشی از بار را به حمل جادهای یا جابهجاییهای تکمیلی وابسته میسازد.
توسعه این کریدور فقط به معنای عبور کالا از خاک ایران نیست؛ بلکه میتواند به شکلگیری خدمات لجستیکی، انبارداری، بیمه، حمل ترکیبی، تعمیر و نگهداری ناوگان و فعالیت شرکتهای حملونقل داخلی منجر شود.
۵. آیا مسیرهای زمینی میتوانند جایگزین مسیرهای دریایی شوند؟
مهمترین نکته در ارزیابی اظهارات رئیس اتاق ایران و تاجیکستان، تفکیک میان «امکان انتقال بخشی از کالاها» و «جایگزینی کامل حمل دریایی» است.
حمل دریایی به دلیل ظرفیت بسیار بالای کشتیها، هزینه کمتر در جابهجایی انبوه کالا و توان انتقال محمولههای حجیم، همچنان ستون اصلی تجارت بینالمللی بسیاری از کشورهاست. برای انتقال محمولهای که یک کشتی بزرگ حمل میکند، باید تعداد زیادی کامیون یا قطار به کار گرفته شود. این مسئله به ظرفیت ناوگان، خطوط ریلی، پایانهها، سوخت، نیروی انسانی و امکانات مرزی فشار وارد میکند.
گزارش دویچهوله در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز با بررسی محدودیتهای مسیرهای زمینی ایران، تأکید میکند که این مسیرها میتوانند به استمرار ورود برخی کالاهای ضروری کمک کنند، اما از نظر حجم و هزینه، جایگزین کامل تجارت دریایی نیستند.
در نتیجه، باید میان سه گروه کالا تفاوت قائل شد:
- کالاهای ضروری و راهبردی: دارو، تجهیزات پزشکی، قطعات حیاتی، نهادههای تولید و برخی مواد اولیه که استمرار تأمین آنها اهمیت بالایی دارد.
- کالاهای با ارزش افزوده بالا و وزن کمتر: قطعات صنعتی، تجهیزات الکترونیکی و ماشینآلاتی که حمل سریعتر میتواند هزینه توقف تولید را کاهش دهد.
- کالاهای حجیم و کمارزش: برخی مواد خام، نهادههای فلهای و کالاهایی که هزینه حمل سهم بالایی در قیمت نهایی آنها دارد و انتقال دریایی معمولاً برایشان اقتصادیتر است.
بنابراین، انتقال بخشی از واردات به مسیرهای ریلی و زمینی باید بر اساس نوع کالا، ارزش محموله، زمان تحویل، هزینه تمامشده و میزان حساسیت آن به توقف زنجیره تأمین انجام شود.
۶. حمل جادهای؛ انعطافپذیر اما وابسته به زیرساخت مرزی
حمل جادهای در مقایسه با راهآهن انعطاف بیشتری دارد. کامیون میتواند کالا را از مبدأ تا مقصد منتقل کند و برای محمولههای کوچکتر، متنوعتر و توزیعشده در نقاط مختلف کشور مناسب است. در شرایطی که بخشی از مسیرهای ریلی با محدودیت ظرفیت یا ناهماهنگی فنی مواجهاند، حمل جادهای میتواند نقش مکمل را بر عهده بگیرد.
با این حال، توسعه حمل جادهای نیز بدون هزینه نیست. افزایش تعداد کامیونها در مرزها، بهویژه در شرایط اضطراری، ممکن است به صفهای طولانی، تأخیر در ترخیص، افزایش هزینه سوخت و استهلاک ناوگان منجر شود.
۷. تجارت با تاجیکستان؛ فرصت اقتصادی فراتر از حملونقل
بخش دیگری از اظهارات رئیس اتاق مشترک ایران و تاجیکستان به مشکلات ارتباطی میان مشهد و دوشنبه مربوط است. او نبود پرواز مستقیم میان این دو شهر را یکی از موانع ارتباط فعالان اقتصادی دانسته و گفته است که با وجود فاصله هوایی حدود یک ساعت و نیم، تجار ناچارند از مسیر تهران سفر کنند.
این موضوع نشان میدهد که توسعه تجارت منطقهای صرفاً به خطوط ریلی و جادهای محدود نیست. ارتباطات هوایی، خدمات بانکی، بیمه، تسهیل روادید، حضور شرکتهای حملونقل و ایجاد شبکههای پایدار تجاری نیز در گسترش مبادلات نقش دارند.
تاجیکستان از نظر زبانی و فرهنگی به ایران نزدیک است و این اشتراکات میتواند زمینه مناسبی برای توسعه همکاریهای اقتصادی باشد. با این حال، ظرفیت واقعی تجارت با این کشور زمانی فعال میشود که روابط فرهنگی و سیاسی به قراردادهای پایدار اقتصادی تبدیل شود.
ایران میتواند در حوزههایی مانند مصالح ساختمانی، محصولات غذایی و کشاورزی، دارو، خدمات فنی و مهندسی، تجهیزات صنعتی و گردشگری سلامت با تاجیکستان همکاری کند. در مقابل، توسعه ارتباط با آسیای میانه میتواند دسترسی ایران را به بازارهای منطقهای و مسیرهای ترانزیتی جدید تسهیل کند.
در این چارچوب، برقراری پرواز مستقیم مشهد ـ دوشنبه، توسعه حمل ریلی و جادهای و رفع موانع گمرکی باید بهعنوان اجزای یک بسته واحد برای گسترش تجارت دو کشور دیده شوند.
۸. آثار اقتصادی توسعه مسیرهای زمینی و ریلی
توسعه این مسیرها تنها یک موضوع فنی در حوزه وزارت راه و شهرسازی نیست؛ بلکه میتواند آثار مستقیمی بر اقتصاد ملی داشته باشد.
کاهش ریسک توقف تولید: بسیاری از صنایع برای ادامه فعالیت به ورود مستمر قطعات و مواد اولیه وابستهاند. برخورداری از چند مسیر جایگزین، احتمال توقف خطوط تولید در صورت اختلال در یک مسیر را کاهش میدهد.
افزایش قدرت چانهزنی تجاری: هنگامی که واردکننده به چند مسیر حملونقل دسترسی داشته باشد، امکان انتخاب میان شرکتهای حملونقل، مسیرهای ترانزیتی و شیوههای مختلف انتقال کالا افزایش مییابد.
توسعه اقتصاد مناطق مرزی: افزایش مبادلات میتواند به رونق پایانهها، انبارها، مراکز توزیع، خدمات فنی و فعالیت شرکتهای حملونقل در استانهای مرزی منجر شود. استانهایی مانند خراسان رضوی، خراسان شمالی، گلستان، آذربایجان شرقی و غربی، کردستان، کرمانشاه و سیستان و بلوچستان از این ظرفیت برخوردارند.
تقویت درآمدهای ترانزیتی: ایران میتواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از کالاهای کشورهای منطقه را نیز از قلمرو خود عبور دهد و از محل خدمات حملونقل، انبارداری و ترانزیت درآمد کسب کند.
افزایش تابآوری اقتصادی: مهمترین اثر این سیاست، کاهش تمرکز ریسک در زنجیره تأمین است. کشوری که تنها به یک مسیر یا یک شیوه حملونقل متکی باشد، در برابر بحرانهای منطقهای و اختلالات لجستیکی آسیبپذیرتر خواهد بود.
۹. موانع اجرایی؛ از کمبود واگن تا مشکلات مالی و گمرکی
با وجود ظرفیتهای موجود، تبدیل مسیرهای ریلی و زمینی به جایگزین مؤثر برای بخشی از واردات دریایی، با موانع متعددی روبهروست:
1. کمبود ناوگان: افزایش ظرفیت حمل به واگن، لکوموتیو، کامیون و تجهیزات تخصصی نیاز دارد. بدون تأمین ناوگان، توسعه زیرساخت به افزایش واقعی جابهجایی منجر نخواهد شد.
2. محدودیتهای عبور بینالمللی: تفاوت استانداردها، مقررات فنی و رویههای گمرکی کشورهای مسیر، گاه زمان و هزینه انتقال کالا را افزایش میدهد.
3. مشکلات مالی و بیمهای: تحریمها و محدودیتهای بانکی میتوانند پرداخت هزینه حمل، بیمه محموله و همکاری با شرکتهای خارجی را دشوار کنند. حتی اگر مسیر فیزیکی آماده باشد، نبود سازوکار مالی قابل اتکا ممکن است انتقال کالا را متوقف کند.
4. ناهماهنگی نهادی: توسعه کریدورها به همکاری وزارت راه و شهرسازی، گمرک، وزارت صمت، بانک مرکزی، سازمان توسعه تجارت، شرکت راهآهن و بخش خصوصی نیاز دارد. تصمیمهای پراکنده و موازی، ظرفیت عملیاتی مسیرها را کاهش میدهد.
5. هزینه نهایی حمل: حمل زمینی در همه کالاها و همه مسیرها اقتصادی نیست. اگر هزینه انتقال، انبارداری و تشریفات مرزی از صرفهجویی حاصل از تغییر مسیر بیشتر باشد، افزایش واردات از این طریق میتواند به رشد قیمت تمامشده کالا منجر شود.
6. تمرکز بر پروژههای زیرساختی بدون اصلاح عملیات: ساخت خط آهن یا پایانه جدید ضروری است، اما اگر زمان توقف در مرز، تشریفات گمرکی و فرایندهای اداری اصلاح نشود، سرمایهگذاری عمرانی بهتنهایی مشکل را حل نمیکند.
این موانع نشان میدهد که مسئله اصلی فقط توسعه فیزیکی خطوط حملونقل نیست؛ بلکه باید یک نظام هماهنگ لجستیکی ایجاد شود که در آن مسیر، ناوگان، گمرک، بیمه، بانک و شرکتهای بازرگانی بهصورت یکپارچه عمل کنند.