محمد خلیل(رضا)محمودی
کارشناس ارشد باستان شناسی
شهر بیشاپور را شاپور یکم ساسانی در سده ی سوم میلادی ،دردشتی نزدیک کازرون در استان فارس بنا کرد .
این شهر یکی از نمونههای برجسته شهرسازی ساسانی است و در کنار آن ،نقش برجسته های تنگ چوگان و باز مانده های معبد وکاخ ها ،گواه جایگاه سیاسی و فرهنگی آن در دوران خود هستند .
پایگاه میراث جهانی منظر باستان شناسی ساسانی فارس در سال 2018 به شماره ی 1568 در فهرست میراث جهانی یوسنکو ثبت شد .
در میان بناهای این مجموعه ،در ارگ حکومتی ،بخش معروف به ایوان موزائیک و حیاط موزائیک از همه شگفت انگیز تر است . در کاوش های دهه ی 11930میلادی باستان شناسان فرانسوی رومن گیریشمن و همسرش تانیا به همراه تیم کاوش ،کف پوش هایی از سنگ های رنگین را از زیر خاک بیرون آوردند. این کف پوش ها که با استفاده از فن آوری های ویژه و با ابزار های ساده آن دوره بر روی گچ و با استفاده از قطعات کوچک سنگ به شکل مکعب وبا اندازه تقریبی 5 میلی متر جاگذاری شده بود ،در رنگهای سیاه ،سفید ،کرمی ،اُخرایی و... نقش و نگار شده بودند که با هنرمندی و تبحر خاص تراش خورده و با نظم در کنار هم چیدمان شده بودو صحنه هایی جاندار را پدید آورده بودند .
این قطعات سنگی موزائیکی ارزشمند که از کنار هم قرار گرفتن آنها ،نقش مایه هایی از چهر های انسانی،بزم و موسیقی و رقص تا نقوش گیاهی و هندسی را در بر می گرفت ،از لحاظ تکنیک اجرا با گچ ،عملیاتی ویژه قلمداد می گردد .این نوع سنت،پیشینه هنری رومی داردکه از باب پیروزی شاپور اول ساسانی بر امپراتوران قدرتمندروم و بخصوص والرین که همراه با اسیر شدن بسیاری از سربازان رومی که در میان آنها مهندسان با مهارت ها ، فنون هنری ،دانش و علوم مختلف وجود داشتند شکل گرفته ،اما کاربردشان در کاخ ایرانی، نشان از هنری در بستر فرهنگ ساسانی است و تفکر و هنر هنرمندان بومی ایران را می توان حس کرد و به بیانی ساده تر ،بیشاپور این شهر دوست داشتنی شاپور اول که شهری با عظمت ،پر ابهت و نامدار بوده، محل تلاقی دو سنت هنری قلمداد می گردد و نه صرفا وام گیری از هنر روم.
بخش اعظم موزائیک های جمع آوری شده در بیشاپور و در یک اتاق جاگذاری شد . بعد از خروج هیات کاوش به سرپرستی رومن گیریشمن از بیشاپور به افغانستان ، احتمالا بر اثر یورش مهاجمان ناشناس به اتاق و سرقت، موزائیک هااز بین رفته و بعد از مراجعه مجدد اعضاء ،آثار اندکی مشاهده می گردد که از آن هنر و زیبایی دیگر اثری نبود .
سرنوشت موزائیک ها در آن روزگار ،بخشی، طبق توافق به فرانسه انتقال یافته و هم اکنون در موزه ی لوور پاریس در معرض نمایش گذاشته شده است قطعاتی در موزه ی ملی ایران باستان درتهران و مقدار کمی نیز از حاشیه قاب های موزائیکی در موزه تخصصی شهر تاریخی بیشاپور نگهداری می شود .
این پراکندگی ،هم نشانه گستره اعتبار این آثار در جهان و هم تاسف به سبب خروج از ایران می باشد . موزائیک ها کف پوش های با ارزش از تاریخ با شکوه سراسر هنر دربار ساسانی دارند و شناخت و پاسداری از آن ها ،هر جا که نگهداری می شوند ،بخشی از معرفی و شناخت هویت تاریخی ایران است .
بر اساس پژوهش ها و نمونه برداری با پتوگرافی، ملات موزائیکهای بیشاپور از نوع ملات آهکی است که دلیل استفاده از آن را میتوان اجرا در حیاط و فضای باز دانست کاری که در یونان و روم نیز ،در فضاهای بیرونی به کار رفته است .
طرح های مورد استفاده در موزائیک ها ،ریشه درهنر نقاشی ایرانی داشته و نقش زنان نیز با تصاویر روی ظروف نقره ساسانی همانند است . به هر یک از قطعات کوچک موزائیکی تسرا گفته می شود که می تواند از جنس سنگ ،شیشه و سفال باشد .