آسیای مرکزی برای ایران اهمیتی فراتر از همسایگی جغرافیایی دارد. این منطقه حلقه اتصال شرق و غرب، شمال و جنوب و محل تلاقی کریدورهای بزرگ حملونقل، انرژی و تجارت است. رقابت قدرتهای جهانی برای نفوذ در این منطقه نیز نشان میدهد که آسیای مرکزی در دهههای آینده به یکی از مهمترین میدانهای ژئوپلیتیکی جهان تبدیل خواهد شد. ایران با برخورداری از موقعیت ممتاز جغرافیایی، میتواند پیونددهنده بازارهای خلیج فارس، قفقاز، آسیای مرکزی و اقیانوس هند باشد؛ ظرفیتی که در صورت فعالسازی کامل، بخشی از فشارهای ناشی از تحریمهای غرب را نیز خنثی خواهد کرد.
امروز رقابت کشورها بیش از آنکه بر سر تصرف سرزمین باشد، بر سر تصاحب مسیرهای تجارت، سرمایه، فناوری و انرژی است. عضویت فعال ایران در سازمان همکاری شانگهای، فرصت توسعه مبادلات با ارزهای ملی، گسترش همکاریهای بانکی، اتصال شبکههای حملونقل، توسعه بازارهای صادراتی و جذب سرمایهگذاری مشترک را فراهم میکند. هرچه وابستگی اقتصادی اعضای این سازمان به یکدیگر افزایش یابد، ظرفیت مقاومت آنها در برابر فشارهای یکجانبه نیز بیشتر خواهد شد.
از سوی دیگر، همکاریهای امنیتی در چارچوب شانگهای نیز برای ایران اهمیت ویژهای دارد. مقابله با تروریسم، افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر، جرائم سازمانیافته و تهدیدات سایبری، دیگر موضوعاتی نیستند که کشوری بتواند به تنهایی با آنها مواجه شود. ایجاد سازوکارهای امنیتی مشترک میان اعضا، ضمن افزایش ثبات منطقه، میتواند مانع از مداخلات بازیگران خارجی در محیط پیرامونی ایران شود. این مسئله به ویژه برای منطقهای مانند آسیای مرکزی که همواره در معرض رقابت قدرتهای فرامنطقهای قرار داشته، اهمیت دوچندان دارد.
محور جدید اوراسیایی در حال به چالش کشیدن سلطه غرب
دوران تکقطبی جهان در حال پایان یافتن است و مرکز ثقل قدرت ژئوپلیتیکی بار دیگر به اوراسیا بازمیگردد. برای نزدیک به سه دهه پس از پایان جنگ سرد، ایالات متحده تنها ابرقدرت جهان بود. اتحاد جماهیر شوروی فروپاشیده بود، چین از نظر اقتصادی هنوز ضعیف محسوب میشد و روسیه با بحرانهای سیاسی و اقتصادی دستوپنجه نرم میکرد. واشنگتن تصور میکرد که دموکراسی لیبرال، جهانیسازی و نهادهای تحت رهبری غرب، سلطهای پایدار و بدون رقیب ایجاد کردهاند و هیچ قدرتی در آینده قابل پیشبینی توان به چالش کشیدن برتری آمریکا را نخواهد داشت. امروز این تصور بهتدریج در حال فروپاشی است.
در متن یادداشت حمیرا امبرین تحلیل گر مؤسسه مطالعات منطقهای آمده است؛دوران تکقطبی جهان در حال پایان یافتن است و مرکز ثقل قدرت ژئوپلیتیکی بار دیگر به اوراسیا بازمیگردد. برای نزدیک به سه دهه پس از پایان جنگ سرد، ایالات متحده تنها ابرقدرت جهان بود. اتحاد جماهیر شوروی فروپاشیده بود، چین از نظر اقتصادی هنوز ضعیف محسوب میشد و روسیه با بحرانهای سیاسی و اقتصادی دستوپنجه نرم میکرد. واشنگتن تصور میکرد که دموکراسی لیبرال، جهانیسازی و نهادهای تحت رهبری غرب، سلطهای پایدار و بدون رقیب ایجاد کردهاند و هیچ قدرتی در آینده قابل پیشبینی توان به چالش کشیدن برتری آمریکا را نخواهد داشت. امروز این تصور بهتدریج در حال فروپاشی است.
یک همگرایی ژئوپلیتیکی جدید در سراسر اوراسیا در حال شکلگیری است که محور آن روسیه، چین و ایران هستند. برخلاف بلوکهای نظامی دوران جنگ سرد، این محور انعطافپذیر، عملگرا و مبتنی بر منافع مشترک است، نه ایدئولوژی. این محور نه یک اتحاد رسمی مانند ناتو است و نه بر پایه نظامهای سیاسی مشابه شکل گرفته؛ بلکه نتیجه همگرایی راهبردی کشورهایی است که با نظم تحت رهبری غرب و تداوم برتری آمریکا مخالفت دارند. نکته قابلتوجه آن است که سیاستهایی که قرار بود قدرت آمریکا را حفظ کنند، خود به تسریع شکلگیری این محور اوراسیایی کمک کردهاند.
جان مرشایمر، نظریهپرداز برجسته روابط بینالملل، معتقد است اشتباه اصلی راهبرد آمریکا پس از جنگ سرد این بود که تصور میکرد قدرتهای رقیب برای همیشه نظم تحت رهبری واشنگتن را خواهند پذیرفت. در حالی که قدرتهای بزرگ معمولاً در برابر گسترش اتحادهای نظامی، تحریمها، فشار اقتصادی و محاصره راهبردی منفعل باقی نمیمانند. به گفته مرشایمر، قدرتهای بزرگ نسبت به تهدیدات نزدیک به قلمرو امنیتی خود بسیار حساس هستند و در برابر فشارها، اقدام به موازنهسازی میکنند. این منطق اکنون به ویژگی اصلی ژئوپلیتیک اوراسیا تبدیل شده است.
جنگ اوکراین نقطه عطفی در تغییرات ژئوپلیتیکی بود. روسیه سالها هشدار داده بود که گسترش ناتو به مرزهایش تنشآفرین خواهد بود، اما غرب این هشدارها را جدی نگرفت و تصور میکرد مسکو یا بلوف میزند یا توان واکنش ندارد. از دیدگاه واقعگرایانه، بحران اوکراین قابل پیشبینی بود؛ زیرا هیچ قدرت بزرگی حضور زیرساختهای نظامی خصمانه در نزدیکی حوزه امنیتی خود را تحمل نمیکند.
مرشایمر سالها پیش هشدار داده بود که غرب، اوکراین را به مسیری خطرناک سوق میدهد و نتیجه آن ویرانی اوکراین خواهد بود. این سخن دفاع اخلاقی از روسیه نبود، بلکه تحلیلی مبتنی بر سیاست موازنه قدرت بود؛ قدرتهای بزرگ در برابر محاصره واکنش تهاجمی نشان میدهند.
نتیجه اما برخلاف خواست واشنگتن رقم خورد. بهجای انزوای روسیه، جنگ اوکراین باعث چرخش راهبردی مسکو به سمت آسیا شد. تحریمهای غرب روابط اقتصادی و نظامی روسیه و چین را عمیقتر کرد. همکاریهای انرژی، تجارت و ارتباطات مالی میان دو کشور گسترش یافت و رابطهای که زمانی محتاطانه بود، اکنون به یک مشارکت راهبردی بلندمدت تبدیل شده است.
اروپا نیز خود را میان وابستگی امنیتی به آمریکا و آسیبپذیری اقتصادی ناشی از تنشهای ژئوپلیتیکی گرفتار میبیند. جنگ اوکراین نهتنها تابآوری روسیه، بلکه ضعفهای ساختاری اروپا از جمله ناامنی انرژی، تورم و کاهش رقابتپذیری صنعتی را آشکار کرد. اروپا بیش از گذشته به چتر امنیتی آمریکا وابسته شده، در حالی که هزینههای اقتصادی سنگینی را متحمل میشود.
اگر جنگ اوکراین روسیه را به چین نزدیک کرد، فشارها بر ایران حلقه سوم این همگرایی اوراسیایی را تکمیل نمود.
ایران برای دههها تحت تحریم، انزوای دیپلماتیک، عملیات مخفی و فشار نظامی آمریکا و اسرائیل قرار داشته است. اما بهجای فروپاشی، تهران با تعمیق روابط خود با مسکو و پکن و ادغام بیشتر در شبکههای تجاری و انرژی اوراسیا، خود را با شرایط تطبیق داد. درگیریهای اخیر خاورمیانه این روند را تشدید کردهاند. واشنگتن تصور میکرد فشار نظامی و اقتصادی میتواند ایران را وادار به عقبنشینی کند، اما در عمل ایران برای روسیه و چین به بازیگری مهمتر تبدیل شد؛ کشوری که خاورمیانه، آسیای مرکزی و کریدورهای حملونقل اوراسیا را به هم متصل میکند.
مرشایمر اخیراً گفته بود که آمریکا و اسرائیل گمان میکردند میتوانند تنها با قدرت هوایی، نظام ایران را سرنگون کنند؛ در حالی که در تاریخ نمونهای وجود ندارد که صرفاً با حملات هوایی بتوان حکومتی را ساقط کرد. از نگاه او، این راهبرد از اساس اشتباه بود، زیرا بر این فرض استوار بود که فشار نظامی بهتنهایی میتواند نظم سیاسی یک قدرت منطقهای بزرگ را تغییر دهد.
تجارت ایران با اوراسیا؛ ظرفیت مرزها پاسخگوی رشد مبادلات نیست
رشد تجارت ایران با روسیه و اوراسیا ضعف زیرساختهای مرزی و خلأ دیپلماسی را نمایان کرده و محدودیت تردد از مسیر جمهوری آذربایجان، صفهای طولانی کامیونها و ... هزینه مبادلات را افزایش داده است.
با افزایش سهم بازار روسیه و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تجارت خارجی ایران، کریدورهای شمالی بیش از هر زمان دیگری به شاهراه مبادلات تجاری کشور تبدیل شدهاند. با این حال، فعالان اقتصادی معتقدند توسعه تجارت با همسایگان شمالی متناسب با توسعه زیرساختهای مرزی، گمرکی و دیپلماسی اقتصادی پیش نرفته و همین مسئله هزینه مبادلات را افزایش داده است؛ موضوعی که از صفهای طولانی کامیونها در مرز جلفا تا نبود رایزن بازرگانی ایران در جمهوری آذربایجان، خود را در ابعاد مختلف نشان میدهد.
جمهوری آذربایجان برای ایران تنها یک شریک تجاری نیست؛ این کشور حلقه اتصال ایران به بازار روسیه و کشورهای اوراسیاست و بخش قابل توجهی از صادرات و ترانزیت کالا از این مسیر انجام میشود. از همین رو، هرگونه محدودیت در تردد ناوگان یا کندی فرایندهای مرزی، مستقیماً بر تجارت خارجی کشور اثر میگذارد.
در سالهای اخیر، همزمان با رشد مبادلات ایران و روسیه، محدودیتهای موجود در مسیر ترانزیتی جمهوری آذربایجان نیز بیش از گذشته خود را نشان داده است. سهند شهبازی، مسئول میزهای تجاری اتاق بازرگانی تبریز، درباره یکی از مهمترین دلایل این وضعیت میگوید: «محدودیتهای تردد کامیونها و تریلیهای ایرانی به جمهوری آذربایجان عمدتاً به دلیل تردد ناوگان ایرانی به مقصد روسیه از مسیر جمهوری آذربایجان است. بر اساس اعلام طرف آذربایجانی، تعداد کامیونهای ایرانی که اجازه ورود به خاک آذربایجان را دریافت میکنند، متناسب با سهمیهای است که روسیه برای ورود ناوگان از مرز داغستان تعیین میکند.»
به گفته وی، «با وجود توسعه مبادلات تجاری با روسیه، با مشکل ترانزیتی با این کشور مواجه هستیم.» مسئلهای که نشان میدهد توسعه تجارت، بدون تقویت زیرساختهای لجستیکی و هماهنگیهای منطقهای، با موانع جدی روبهرو خواهد بود.
تجارت رو به رشد، زیرساختهای محدود
در این بین افزایش صادرات و واردات از مسیرهای شمالی، فشار مضاعفی بر مرزهای شمالغرب وارد کرده است. بخشی از واردات کشور نیز در ماههای اخیر از این مسیرها انجام میشود و همین مسئله موجب افزایش حجم ترانزیت و تردد ناوگان شده است. علیاصغر عباسزاده، مدیرکل گمرک تبریز و ناظر گمرکات آذربایجان شرقی، با تشریح وضعیت مرز جلفا میگوید: «به طور متوسط روزانه ۱۸۰ کامیون از گمرک جلفا به مقصد جمهوری آذربایجان خارج و ۱۲۰ کامیون نیز از این مرز وارد کشور میشوند.»
وی با اشاره به محدودیت توسعه برخی مرزها میافزاید: «گمرکهای آستارا و اردبیل از نظر فضای فیزیکی امکان توسعه محدودی دارند و در میان گمرکات این منطقه، تنها گمرک بیلهسوار ظرفیت لازم برای توسعه زیرساختها و افزایش خدمات را داراست.»عباسزاده با تأکید بر جایگاه راهبردی جمهوری آذربایجان در تجارت خارجی ایران تصریح میکند: «جمهوری آذربایجان علاوه بر یک مقصد تجاری، حلقه ارتباطی ایران با کشورهای اوراسیا و روسیه محسوب میشودجمهوری آذربایجان علاوه بر یک مقصد تجاری، حلقه ارتباطی ایران با کشورهای اوراسیا و روسیه محسوب میشود. این کشور نقش مهمی در کریدورهای ترانزیتی منطقه ایفا میکند و توسعه همکاریها با آن میتواند زمینه افزایش تجارت خارجی ایران را فراهم کند.»
وی همچنین هشدار میدهد که توسعه تجارت بدون تقویت زیرساختها امکانپذیر نیست و میگوید: «توسعه تجهیزات و امکانات گمرکی علاوه بر تسهیل تجارت، در حوزه پدافند غیرعامل نیز اهمیت دارد و میتواند از بروز ازدحام، ترافیک و مخاطرات احتمالی در مرزها جلوگیری کند.»
دو هفته انتظار؛ هزینهای که تجارت میپردازد
یکی از نمودهای کمبود زیرساخت، صفهای طولانی کامیونها در مرز جلفاست؛ موضوعی که علاوه بر افزایش هزینه حملونقل، زمان تحویل کالا و رقابتپذیری صادرکنندگان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. فعالان حوزه حملونقل در این باره میگویند: «روزانه به طور متوسط ۱۵۰ کامیون از مرز جلفا عبور میکنند، اما کامیونها به طور میانگین حدود دو هفته در صف خروج از مرز منتظر میمانند که این موضوع موجب افزایش هزینههای حملونقل و کاهش بهرهوری ناوگان شده است.»
بررسیها نشان میدهد که برای مدیریت این وضعیت، طرح نوبتدهی آنلاین برای مدیریت تردد ناوگان راهاندازی شده است تا زمان انتظار کامیونها و طول صفهای مرزی کاهش یابد. همچنین سایتی لجستیکی به وسعت ۱۶ هکتار با ظرفیت استقرار یکهزار کامیون در منطقه آزاد آن منطقه آماده شده تا بخشی از نیازهای لجستیکی منطقه را پوشش دهد.
در کنار توسعه زیرساختها، فعالان اقتصادی بر تقویت دیپلماسی اقتصادی نیز تأکید دارند. به اعتقاد آنها، نبود رایزن بازرگانی ایران در جمهوری آذربایجان، با وجود جایگاه این کشور در تجارت منطقهای، یکی از خلأهای جدی در پیگیری مسائل فعالان اقتصادی است. فعالان حوزه تجارت میگویند ایران طی سالهای اخیر رایزن بازرگانی مستقر در جمهوری آذربایجان ندارد و این سمت همچنان خالی است. این در حالی است که ایران در برخی کشورها که جزو اهداف صادراتی اصلی ایران نیستند، رایزن بازرگانی دارد، اما در دو کشور همسایه و دارای اهمیت راهبردی، یعنی جمهوری آذربایجان و گرجستان، رایزن بازرگانی مستقر نیستدر دو کشور همسایه و دارای اهمیت راهبردی، یعنی جمهوری آذربایجان و گرجستان، رایزن بازرگانی مستقر نیست.
به باور کارشناسان، حضور رایزن بازرگانی میتواند در حل مسائل روزمره تجار، تسهیل ارتباط با نهادهای اجرایی کشور میزبان، پیگیری موانع گمرکی و توسعه همکاریهای اقتصادی نقش مؤثری ایفا کند.
توسعه تجارت، نیازمند نگاه فراتر از مرز
در کنار تقویت دیپلماسی اقتصادی، تکمیل پروژههای زیربنایی نیز از الزامات توسعه تجارت به شمار میرود. محور جلفا-کلاله به طول حدود ۱۰۷ کیلومتر که اکنون بیش از ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد، از جمله پروژههایی است که میتواند دسترسی به مرزها را تسهیل کند. همچنین توسعه ظرفیت مرزهای جلفا، نوردوز، بیلهسوار و ایجاد زیرساختهای نوین گمرکی، بخشی از نیازهای امروز تجارت خارجی کشور محسوب میشود.
واقعیت آن است که تجارت ایران با روسیه و بازار اوراسیا در سالهای اخیر با شتاب بیشتری نسبت به توسعه زیرساختهای مرزی و لجستیکی رشد کرده است. اگر قرار است سهم ایران از این بازارها افزایش یابد، صرف رشد صادرات کافی نخواهد بود؛ بلکه تکمیل زیرساختهای گمرکی، هوشمندسازی مرزها، توسعه کریدورهای ترانزیتی و تقویت دیپلماسی اقتصادی باید همزمان در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، گرههای موجود در مرزهای شمالی همچنان بخشی از ظرفیت تجارت خارجی ایران را بلااستفاده نگه خواهد داشت.